Giáo án Vùng Bắc Trung Bộ

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về vị trí và địa hình tây - đông của vùng; tạo tình huống để HS nhận ra vùng không chỉ có đồng bằng.

GV chiếu lược đồ tự nhiên vùng Bắc Trung Bộ và đặt câu hỏi: "Nếu đi từ biên giới Việt - Lào về phía biển Đông qua tỉnh Quảng Trị, em sẽ lần lượt gặp những dạng địa hình nào? Từ đó, em nghĩ vùng này có thể phát triển những ngành kinh tế nào?" HS quan sát lược đồ, suy nghĩ cá nhân trong 2 phút rồi ghi vào bảng con.

Dự kiến HS nêu được: từ tây sang đông là núi, gò đồi, đồng bằng hẹp, ven biển; các ngành có khả năng phát triển gồm lâm nghiệp (trồng và bảo vệ rừng), cây công nghiệp, chăn nuôi, trồng lúa - lương thực và kinh tế biển. GV ghi bảng tiêu đề bài: Vùng Bắc Trung Bộ.

HS nêu được phạm vi, vị trí địa lí của vùng và giải thích được sự phân hoá tây - đông cùng khả năng kết hợp các ngành kinh tế.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1, khai thác lược đồ tự nhiên và đoạn tư liệu trong bài.
Nhiệm vụ 1: Kể tên các tỉnh và thành phố thuộc vùng; xác định các hướng giáp (Lào, các vùng phía Bắc và Nam Trung Bộ, biển Đông).
Nhiệm vụ 2: Sắp xếp các dải địa hình từ tây sang đông và nêu đặc điểm từng dải: núi, gò đồi, đồng bằng hẹp, ven biển.
Nhiệm vụ 3: Nêu ngành kinh tế phù hợp với từng dải và giải thích vì sao toàn vùng không chỉ là đồng bằng (điều kiện đất, khí hậu, sông ngắn dốc và thiên tai khác nhau theo từng khu vực).

• Phạm vi: Thanh Hoá, Nghệ An, Hà Tĩnh, Quảng Trị và thành phố Huế; giáp Lào, các vùng phía Bắc, Nam Trung Bộ; phía đông giáp biển.
• Các dải địa hình từ tây sang đông: núi - gò đồi - đồng bằng hẹp - ven biển.
• Núi phía tây: rừng, lâm nghiệp, cây công nghiệp, chăn nuôi; có nhiều cộng đồng dân tộc miền núi.
• Gò đồi và đồng bằng hẹp: trồng cây lương thực, chăn nuôi, cây công nghiệp.
• Ven biển: kinh tế biển, dân cư và đô thị tập trung hơn.
• Kết luận: sự phân hoá tây - đông tạo khả năng kết hợp lâm nghiệp, cây công nghiệp, chăn nuôi, lương thực và kinh tế biển; điều kiện tự nhiên khác nhau theo từng khu vực.

HS trình bày được đặc điểm dân cư, công nghiệp, nông - lâm - thuỷ sản và thế mạnh du lịch của vùng; giải thích được các yếu tố ảnh hưởng đến phân bố.

Lớp chia thành 3 nhóm chuyên gia (mỗi nhóm nhận một nội dung), làm việc theo Phiếu học tập số 2:
Nhóm 1 - Dân cư: đặc điểm phân bố dân cư; các yếu tố ảnh hưởng (giao thông, việc làm, lịch sử khai thác).
Nhóm 2 - Công nghiệp và nông - lâm - thuỷ sản: các cơ sở công nghiệp lớn gắn với tài nguyên, cảng, năng lượng; sự kết hợp đa dạng các ngành nông - lâm - thuỷ sản.
Nhóm 3 - Du lịch: thế mạnh du lịch văn hoá (Huế, di tích) và tự nhiên (Phong Nha - Kẻ Bàng, bãi biển); điều kiện cần để biến tài nguyên thành sản phẩm (hạ tầng, nhân lực, bảo tồn, quản lí mùa vụ).
Sau khi hoàn thành, HS quay về nhóm gốc (mảnh ghép) để chia sẻ nội dung cho các bạn.

• Dân cư đông hơn ở đồng bằng, ven biển và đô thị; miền núi thưa hơn và có nhiều dân tộc sinh sống. Giao thông, việc làm, lịch sử khai thác ảnh hưởng đến phân bố dân cư.
• Công nghiệp có các cơ sở lớn gắn với tài nguyên, cảng và năng lượng; nông - lâm - thuỷ sản kết hợp đa dạng.
• Du lịch: Huế (di sản văn hoá), Phong Nha - Kẻ Bàng (hiện thuộc Quảng Trị), các di tích và bãi biển là thế mạnh; cần hạ tầng, nhân lực, bảo tồn và quản lí mùa vụ để biến tài nguyên thành sản phẩm tốt.
• Kết luận: phân bố dân cư, kinh tế và du lịch phụ thuộc vào địa hình, giao thông, lịch sử khai thác và điều kiện đầu tư.

HS nêu được điều kiện phát triển kinh tế biển, các đảo tiêu biểu và các rủi ro thiên tai; biết đề xuất giải pháp phát triển đi đôi với bảo vệ môi trường và phòng tránh thiên tai.

HS làm việc theo nhóm 4 người, lập sơ đồ hai cột trên giấy A3: cột "Điều kiện thuận lợi" và cột "Rủi ro".
Nhiệm vụ 1: Liệt kê các hoạt động kinh tế biển có điều kiện phát triển (cảng, vận tải, khai thác, nuôi trồng, du lịch, dịch vụ biển) và xác định các đảo tiêu biểu (hòn Mê, hòn Ngư, Cồn Cỏ) trên lược đồ.
Nhiệm vụ 2: Liệt kê các thiên tai ảnh hưởng đến sản xuất và dân cư (bão, lũ, xói lở, hạn, gió khô nóng).
Nhiệm vụ 3: Nêu 2 giải pháp phát triển bền vững (bảo vệ rừng đầu nguồn, ven biển, kiểm soát ô nhiễm, dự báo, sơ tán, sinh kế thích ứng).

• Thuận lợi: cảng, vận tải biển, khai thác và nuôi trồng thuỷ sản, du lịch và dịch vụ biển.
• Đảo tiêu biểu: hòn Mê, hòn Ngư, Cồn Cỏ.
• Rủi ro: bão, lũ, xói lở bờ, hạn hán, gió khô nóng; ảnh hưởng đến sản xuất và đời sống dân cư.
• Giải pháp: bảo vệ rừng đầu nguồn và ven biển; kiểm soát ô nhiễm; dự báo thiên tai, sơ tán dân khi cần; phát triển sinh kế thích ứng với thiên tai.
• Kết luận: phát triển kinh tế biển phải đi đôi với phòng tránh thiên tai và bảo vệ môi trường.

Củng cố kiến thức về vị trí, phân hoá tây - đông, dân cư, du lịch và kinh tế biển; rèn kĩ năng nhận diện đúng - sai và ghép nội dung.

GV tổ chức trò chơi theo 4 bài tập. Mỗi bài tập được chiếu lên màn hình; HS cá nhân làm trên bảng con, sau đó đối chiếu với đáp án. GV có thể dùng học liệu số NeoEdu để HS kiểm tra nhanh bài tập tương tác.
Bài 1 (trắc nghiệm): Tự nhiên phân hoá tây - đông giúp vùng có gì? A. Chỉ có lâm nghiệp, không có nông nghiệp hoặc biển; B. Mỗi dải tự nhiên có hoạt động giống hệt, không bổ sung nhau; C. Cơ cấu nông - lâm - biển kết hợp; D. Chỉ tập trung một ngành vì toàn vùng đồng nhất đất, nước.
Bài 2 (ghép): Ghép mục với nội dung đúng: Phía tây; Đồng bằng ven biển; Huế.
Bài 3 (đúng/sai): a) Bắc Trung Bộ chỉ có đồng bằng, không có núi và biển. b) Huế có thế mạnh di sản văn hoá. c) Phong Nha - Kẻ Bàng nay thuộc tỉnh Quảng Trị. d) Phân hoá tây - đông cho phép cơ cấu nông - lâm - biển kết hợp.
Bài 4 (sắp xếp): Xếp các dải địa hình khái quát của Bắc Trung Bộ từ tây sang đông.

Đáp án:

• Bài 1: C. Cơ cấu nông - lâm - biển kết hợp.
• Bài 2: Phía tây - Núi, rừng và nhiều cộng đồng miền núi; Đồng bằng ven biển - Dân cư, nông nghiệp, đô thị tập trung hơn; Huế - Thế mạnh di sản văn hoá và du lịch.
• Bài 3: a) Sai (có núi, gò đồi và biển); b) Đúng; c) Đúng; d) Đúng.
• Bài 4: Núi phía tây → Gò đồi chuyển tiếp → Đồng bằng hẹp → Dải ven biển.
  Ghi nhớ: Phía tây - núi, rừng và nhiều cộng đồng miền núi; đồng bằng ven biển - dân cư, nông nghiệp, đô thị tập trung hơn; Huế - thế mạnh di sản văn hoá và du lịch.

Vận dụng kiến thức để phân tích thế mạnh du lịch của vùng kèm một yêu cầu phát triển bền vững; nêu được giới hạn của thông tin và cách kiểm tra lại nguồn.

Nhóm 4 người đóng vai nhóm chuyên gia tư vấn cho sở du lịch một tỉnh trong vùng, thực hiện đề bài: "Phân tích thế mạnh du lịch Bắc Trung Bộ kèm một yêu cầu phát triển bền vững."
Nhiệm vụ: (1) Nêu tài nguyên du lịch cụ thể (di sản Huế, di tích, hang động và cảnh quan Phong Nha - Kẻ Bàng, bãi biển, văn hoá cộng đồng). (2) Nêu khả năng kết nối tuyến (đường bộ, đường sắt, sân bay, cảng). (3) Nêu yêu cầu về nhân lực, bảo tồn, xử lí rác và sức chứa. (4) Đề xuất phương án mùa bão lũ, không đưa khách vào vùng nguy hiểm. (5) Ghi một giới hạn của thông tin đã dùng và cách đối chiếu với nguồn (sách, atlat, trang NeoEdu).

Sản phẩm của nhóm là một sơ đồ hoặc đoạn trình bày ngắn gồm 5 ý theo nhiệm vụ. Ví dụ đáp án tham khảo: Vùng có di sản văn hoá Huế, các di tích lịch sử, hang động và cảnh quan Phong Nha - Kẻ Bàng, bãi biển và văn hoá cộng đồng; kết nối đường bộ, đường sắt, sân bay, cảng tạo tuyến tham quan đa dạng. Tuy nhiên, tài nguyên chưa tự tạo dịch vụ chất lượng; cần đào tạo nhân lực, cung cấp thông tin đúng, xử lí rác và kiểm soát sức chứa. Ví dụ: tuyến hang động phải giới hạn số khách và bảo vệ hệ sinh thái, không mở mọi khu vực chỉ để tăng doanh thu; có phương án mùa bão lũ, không đưa khách vào vùng nguy hiểm. Giới hạn: thông tin trong bài là khái quát, cần đối chiếu lại với nguồn chính thức trước khi kết luận cụ thể.