Giáo án Vùng Đồng bằng sông Hồng

Huy động kiến thức nền của HS về các tỉnh, thành phố trong vùng và tạo tình huống để HS nêu câu hỏi cần tìm hiểu trong bài.

GV chiếu lược đồ hành chính vùng và đặt câu hỏi: 'Kể tên các địa phương thuộc vùng Đồng bằng sông Hồng theo SGK cập nhật.' Sau đó hỏi: 'Vì sao Hà Nội và Hải Phòng đều được nhắc đến như hai đầu mối quan trọng của vùng?' HS ghi vào vở câu hỏi cần giải đáp trong bài.

Danh sách 6 địa phương: Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình. Bảng câu hỏi ban đầu của HS, ví dụ: 'Vùng giáp những đâu?', 'Hà Nội và Hải Phòng khác nhau thế nào về chức năng?', 'Vì sao đông dân lại có lúc là khó khăn?'.

HS trình bày được phạm vi vùng, các địa phương tiếp giáp và giải thích vị thế của Hà Nội, Hải Phòng trong vùng.

Nhóm 4 HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc mục 'Phạm vi và vị thế' trong hồ sơ học tập và điền vào Phiếu học tập số 1. Mỗi HS viết ý kiến cá nhân vào ô của mình ở vùng ngoài khăn; nhóm thống nhất ý chung và viết vào ô trung tâm.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Vùng giáp với những vùng và quốc gia nào? (2) Vì sao cửa khẩu, cảng và mạng giao thông được coi là yếu tố hỗ trợ liên kết? (3) Hà Nội và Hải Phòng có vai trò khác nhau thế nào? (4) Vì sao phạm vi kinh tế-xã hội không trùng hoàn toàn với châu thổ tự nhiên?

Kết quả khăn trải bàn gồm: Phạm vi: Hà Nội, Hải Phòng, Bắc Ninh, Quảng Ninh, Hưng Yên, Ninh Bình. Giáp: Trung du và miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ, Trung Quốc và vịnh Bắc Bộ. Vị thế: Hà Nội là trung tâm chính trị, hành chính quốc gia, kinh tế, văn hoá, giáo dục quan trọng; Hải Phòng là cửa ngõ biển. Kiến thức HS rút ra: phạm vi kinh tế-xã hội là phạm vi quản lí và phát triển, có thể khác diện tích châu thổ tự nhiên; cửa khẩu, cảng và giao thông giúp vùng liên kết với bên ngoài.

HS phân tích được thế mạnh tự nhiên, dân cư và nêu được giới hạn khi sử dụng thế mạnh đông dân.

Kĩ thuật mảnh ghép. Vòng 1: nhóm chuyên gia được chia 3 nhóm, mỗi nhóm đọc một đoạn của hồ sơ và điền Phiếu học tập số 2: (A) Nhóm đất, nước, khí hậu; (B) Nhóm ven biển, đảo và vịnh; (C) Nhóm lao động, đào tạo và đô thị. Vòng 2: ghép nhóm mới gồm đủ A, B, C để chia sẻ và tổng hợp.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Phù sa, nước và khí hậu có mùa đông tạo ra những thế mạnh nào? (2) Ven biển, đảo và vịnh mang lại lợi thế gì? (3) Vì sao đông dân không phải lúc nào cũng là ưu thế tuyệt đối? (4) Đô thị hoá và mật độ cao gây ra những sức ép nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh gồm: Đất, nước, khí hậu có mùa đông → thâm canh lúa, rau vụ đông, chăn nuôi. Ven biển, đảo, vịnh → thuỷ sản, cảng, du lịch. Nguồn lao động đông, kinh nghiệm, trình độ, cơ sở đào tạo → hỗ trợ công nghiệp, dịch vụ; lịch sử khai thác lâu dài → mạng đô thị và di sản. Sức ép: đất, việc làm, nhà ở, nước thải. Kiến thức HS rút ra: đông dân chỉ là ưu thế khi đi kèm đào tạo và hạ tầng; mật độ cao có thể tạo sức ép lên đất, việc làm, nhà ở và môi trường.

HS nêu được các ngành kinh tế chính của vùng, mối liên hệ giữa kinh tế biển, bảo vệ môi trường và đô thị hoá.

Cặp đôi hoàn thành sơ đồ tư duy có ba nhánh: Công nghiệp; Dịch vụ; Kinh tế biển và đô thị hoá. Mỗi cặp dùng Phiếu học tập số 3 để điền nội dung và nêu ví dụ.
Câu hỏi GV đặt ra: (1) Kể tên các ngành công nghiệp chính của vùng. (2) Dịch vụ nào có vai trò lớn? (3) Kinh tế biển gắn với những hoạt động nào? (4) Đô thị hoá mang lại việc làm nhưng đòi hỏi những gì để giải quyết?

Sơ đồ tư duy gồm: Công nghiệp: chế biến, điện tử, cơ khí, thực phẩm; mạng khu công nghiệp. Dịch vụ: tài chính, thương mại, vận tải, du lịch. Kinh tế biển: cảng, logistics, nuôi trồng, du lịch, bảo vệ hệ sinh thái. Đô thị hoá: lan toả việc làm; đòi hỏi giao thông công cộng, xử lí nước, nhà ở và phối hợp liên tỉnh. Kiến thức HS rút ra: phát triển kinh tế phải đi kèm hạ tầng và bảo vệ môi trường.

HS vận dụng kiến thức để chọn đáp án đúng, đánh giá nhận định và ghép nối đúng chức năng của các địa phương.

HS làm bốn bài tập sau (có thể dùng bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu có thiết bị):
Bài 1. Nhận xét nào phù hợp về dân cư vùng? A. Đông dân tự bảo đảm mọi người có thu nhập cao; B. Nguồn lực lao động lớn đồng thời tạo sức ép hạ tầng; C. Dân đông chỉ gây bất lợi, không tạo nguồn lực và thị trường; D. Chỉ cần tăng lao động, không cần đào tạo hoặc hạ tầng.
Bài 2. Đánh giá đúng (Đ) hoặc sai (S): a) Vùng kinh tế-xã hội không trùng hoàn toàn châu thổ tự nhiên. b) Dân đông tạo thị trường đồng thời gây sức ép hạ tầng. c) Hải Phòng là thủ đô thay Hà Nội trong phạm vi cập nhật. d) Phát triển cảng không bao giờ ảnh hưởng thuỷ sản, du lịch.
Bài 3. Cặp chức năng nào ghép đúng? A. Hà Nội: cửa ngõ cảng biển; Hải Phòng: thủ đô; B. Hà Nội: trung tâm chính trị quốc gia; Hải Phòng: cửa ngõ cảng biển; C. Hà Nội: vùng chuyên canh duy nhất; Hải Phòng: không có dịch vụ cảng; D. Hà Nội và Hải Phòng đều là thủ đô quốc gia.
Bài 4. Ghép mốc/khái niệm với nội dung đúng: Hà Nội; Hải Phòng; Mùa đông.

Đáp án: Bài 1: B (nguồn lực lao động lớn đồng thời tạo sức ép hạ tầng). Bài 2: a) Đ; b) Đ; c) S (Hà Nội là Thủ đô); d) S (cảng, công nghiệp và ngành biển cùng dùng không gian nên phải quản lí ô nhiễm, xung đột). Bài 3: B (Hà Nội là trung tâm chính trị-hành chính quốc gia; Hải Phòng là cửa ngõ cảng biển). Bài 4: Hà Nội → Trung tâm chính trị, hành chính quốc gia; Hải Phòng → Cửa ngõ cảng biển quan trọng; Mùa đông → Điều kiện đa dạng hoá cây vụ đông. HS tự chấm và ghi số câu đúng vào vở.

HS vận dụng kiến thức để phân tích cơ hội và yêu cầu môi trường khi phát triển kinh tế biển, đồng thời nêu giới hạn của thông tin và đề xuất cách kiểm tra thêm.

HS viết đoạn ngắn (khoảng 100 đến 150 chữ) trả lời đề: 'Phân tích cơ hội và yêu cầu môi trường khi phát triển kinh tế biển vùng.' Đoạn văn cần có: (1) cơ hội từ cảng, logistics, giao thương, thuỷ sản, du lịch; (2) rủi ro như dầu, nước thải, san lấp, quá tải; (3) giải pháp phân vùng sử dụng, kiểm soát chất thải, quan trắc, bảo tồn và phối hợp quản lí; (4) một nguồn hoặc cách kiểm tra thêm để đối chiếu thông tin. Phần bài tập về nhà có thể mở rộng tìm thêm ví dụ thực tế ở địa phương.

Đoạn văn mẫu tham khảo: Cảng, logistics và giao thương khai thác vị trí cửa ngõ; thuỷ sản, du lịch dựa vào mặt nước, đảo, vịnh và cảnh quan. Nếu quy hoạch tốt, cảng nối sản xuất và du lịch tạo sinh kế. Tuy nhiên, dầu, nước thải, san lấp và quá tải có thể làm suy giảm hệ sinh thái, nguồn lợi và sức hấp dẫn. Cần phân vùng sử dụng, kiểm soát chất thải, giám sát nước, bảo tồn và phối hợp quản lí liên ngành. Cách kiểm tra thêm: đối chiếu với số liệu quy hoạch hoặc báo cáo môi trường của địa phương, không kết luận vượt phạm vi thông tin đã có. Tiêu chí chấm: nêu đúng cơ hội (2 điểm), quan hệ hỗ trợ (3 điểm), rủi ro môi trường (3 điểm), giải pháp và kiểm tra nguồn (2 điểm).