Giáo án Đô thị: Lịch sử và hiện tại (2)

Huy động hiểu biết sẵn có của HS về đô thị và xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: đô thị có vai trò trung tâm như thế nào và tác động ra sao đến vùng xung quanh và đến cuộc sống con người.

GV đặt câu hỏi gợi mở: “Em hãy kể tên một đô thị mà em biết. Vì sao nhiều người muốn chuyển đến đó sinh sống và làm việc? Đô thị đó đã giúp gì cho các địa phương xung quanh?” GV ghi các ý của HS lên bảng, chia thành hai cột: “Điều đô thị có” và “Điều đô thị cần từ vùng”. Từ đó GV nêu vấn đề của bài: Đô thị có vai trò trung tâm như thế nào, và sự phát triển của đô thị mang lại những tác động gì?

Hai cột ý kiến của lớp trên bảng, ví dụ: “Điều đô thị có”: việc làm, trường học, bệnh viện, chợ và trung tâm thương mại, giao thông, cơ hội tiếp cận tri thức và văn hoá. “Điều đô thị cần từ vùng”: lương thực, nước, lao động, tài nguyên. Vấn đề bài học được HS ghi vào vở: “Đô thị là trung tâm của vùng và quốc gia, nhưng đô thị cũng cần vùng xung quanh; sự phát triển của đô thị vừa có cơ hội vừa có thách thức.”

HS nêu được các chức năng tập trung của đô thị và giải thích được sức lan toả của đô thị phụ thuộc vào hạ tầng, quản lí và liên kết với vùng.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc mục “Vai trò trung tâm của đô thị” trong hồ sơ học tập và hoàn thành Phần A của Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ cụ thể: (1) Liệt kê sáu nhóm chức năng mà đô thị tập trung; (2) Nêu lí do vì sao không phải đô thị nào cũng là thủ đô hay trung tâm tài chính toàn cầu; (3) Giải thích vì sao sức lan toả của đô thị phụ thuộc hạ tầng, quản lí và liên kết; (4) Nêu hai điều đô thị cần từ vùng xung quanh.

Phần A của Phiếu học tập số 1 được hoàn thành đúng. Kiến thức HS rút ra: Đô thị tập trung quyền lực quản lí, sản xuất, dịch vụ, thị trường, giao thông, tri thức và văn hoá, có tác động đến vùng, quốc gia, khu vực. Không phải đô thị nào cũng đồng thời là thủ đô hay trung tâm tài chính toàn cầu. Sức lan toả phụ thuộc hạ tầng, quản lí và liên kết: việc làm, đào tạo và thị trường có thể mở rộng ra vùng xung quanh; đô thị cần lương thực, nước, lao động và tài nguyên từ vùng.

HS trình bày được vai trò của công nghiệp trong sự hình thành và mở rộng đô thị và vai trò ngày càng lớn của dịch vụ, công nghệ, tri thức trong thời hậu công nghiệp; nhận ra công nghiệp không biến mất.

HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép 2 vòng. Vòng 1: mỗi nhóm được giao một mảnh: Mảnh 1 “Xã hội công nghiệp” và Mảnh 2 “Hậu công nghiệp”, đọc mục “Công nghiệp và hậu công nghiệp” và hoàn thành Phần B của Phiếu học tập số 1. Vòng 2: HS từ các nhóm khác nhau ghép lại thành nhóm mới, mỗi người trình bày mảnh của nhóm cũ và nhận xét. Nhiệm vụ chung: nêu tác động của nhà máy và giao thông đến dân số đô thị, không gian và lối sống; nêu vai trò của dịch vụ, công nghệ, tri thức, mạng kết nối; giải thích vì sao “không có nghĩa mọi công nghiệp biến mất”.

Phần B của Phiếu học tập số 1 được hoàn thành. Kiến thức HS rút ra: Từ cách mạng công nghiệp, nhà máy và giao thông hút lao động, thúc đẩy dân số đô thị, thay đổi không gian và lối sống. Thời hậu công nghiệp, dịch vụ, công nghệ, tri thức, mạng kết nối và vùng đô thị có vai trò lớn hơn; không có nghĩa mọi công nghiệp biến mất. Tốc độ và hình thức đô thị hoá khác nhau theo nước và thời kì.

HS nêu được cơ hội và thách thức của đô thị; xây dựng được mẫu kiến nghị giả định và chọn tiêu chí đánh giá bằng khả năng tiếp cận dịch vụ, không dùng số nhà cao tầng làm thước đo chính.

HS làm việc theo nhóm 4 người với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: (1) Điền hai cột “Cơ hội” và “Thách thức” của đô thị; (2) Đọc mục “Tác động và mô hình thảo luận”, chọn năm ưu tiên trong mẫu kiến nghị cho một đô thị giả định; (3) Chọn ba tiêu chí đánh giá và giải thích vì sao không chỉ dựa vào số nhà cao tầng. GV lưu ý: đây là thiết kế học tập, chưa phải khảo sát thực địa.

Phiếu học tập số 2 được hoàn thành. Kiến thức HS rút ra: Đô thị tạo cơ hội việc làm, đổi mới, dịch vụ, văn hoá nhưng có ùn tắc, nhà ở thiếu, ô nhiễm, bất bình đẳng và rủi ro khí hậu. Mẫu kiến nghị giả định gồm: giao thông công cộng kết nối nơi ở và việc làm, không gian xanh, xử lí nước thải, nhà ở tiếp cận được, tham gia cộng đồng. Tiêu chí đánh giá: thời gian đi lại, chất lượng môi trường, tiếp cận dịch vụ; nhà cao tầng chỉ là một phần hình thái xây dựng.

HS vận dụng kiến thức bài học để nhận diện đúng khái niệm, đánh giá nhận định và phân biệt nguyên nhân tăng dân số đô thị.

HS làm bốn bài tập sau, có thể làm cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi, sau đó GV chiếu đáp án từ học liệu số NeoEdu để kiểm tra. Bài 1: Đô thị hoá thời hậu công nghiệp có nghĩa gì? A. Tăng vai trò dịch vụ và tri thức, không xoá mọi công nghiệp; B. Công nghiệp biến mất hoàn toàn khỏi mọi đô thị; C. Tăng dịch vụ nên mọi vấn đề nhà ở, đi lại tự được giải quyết; D. Vai trò tri thức tăng đồng nghĩa không cần hạ tầng vật chất. Bài 2: Ghép mốc/khái niệm với nội dung đúng: Xã hội công nghiệp, Hậu công nghiệp, Lan toả đô thị. Bài 3: Đánh giá đúng/sai bốn nhận định: a) Hậu công nghiệp có nghĩa mọi nhà máy biến mất. b) Đô thị phụ thuộc nguồn lực và thị trường của vùng xung quanh. c) Tiếp cận dịch vụ là chỉ tiêu chất lượng sống quan trọng. d) Số nhà cao tầng tự phản ánh mức sống của mọi nhóm. Bài 4: Một đô thị tăng tổng dân số vì nhận thêm lãnh thổ và cư dân, đây là loại thay đổi nào? A. Chỉ tăng tự nhiên do sinh-tử; B. Tăng do điều chỉnh địa giới, cần tách với sinh-tử và di cư; C. Chỉ tăng do mọi người đổi nghề; D. Chắc chắn chỉ do dân từ nơi khác chuyển đến.

Đáp án đúng: Bài 1: A (Tăng vai trò dịch vụ và tri thức, không xoá mọi công nghiệp). Bài 2: Xã hội công nghiệp – Nhà máy thu hút lao động, mở rộng đô thị; Hậu công nghiệp – Vai trò dịch vụ, tri thức và mạng kết nối tăng; Lan toả đô thị – Tác động qua lại giữa trung tâm và vùng. Bài 3: a) S; b) Đ; c) Đ; d) S (công nghiệp không biến mất; phải xét nhà ở, giao thông, môi trường và phân phối lợi ích). Bài 4: B (thay đổi phạm vi hành chính làm tổng thống kê khác, chưa thể gán toàn bộ cho sinh-tử hoặc di cư). Kết quả HS: ghi số câu đúng và giải thích ngắn lí do cho các câu sai.

HS vận dụng kiến thức để đề xuất tiêu chí, nguồn kiểm tra và một kết luận có điều kiện cho một đô thị giả định, gắn với đô thị nơi các em sống.

Nhóm HS chọn một khu vực đô thị của địa phương mình (hoặc một đô thị giả định) và thực hiện ba việc: (1) Lập danh sách ba tiêu chí đo khả năng tiếp cận dịch vụ (ví dụ thời gian đi lại đến trường, bệnh viện; chi phí nhà ở; chất lượng không khí, nước); (2) Đề xuất nguồn hoặc cách kiểm tra thông tin, ví dụ niên giám thống kê, báo cáo của cơ quan quản lí; (3) Viết một kết luận có điều kiện theo câu hỏi: “Vì sao cần đánh giá đô thị bằng khả năng tiếp cận dịch vụ thay vì chỉ số nhà cao tầng?” Lưu ý: nhóm không được ghi là đã khảo sát thực địa.

Mỗi nhóm có một bảng ghi ba tiêu chí, nguồn kiểm tra và một kết luận dự kiến. Kết luận mẫu: Nhà cao tầng mô tả một phần hình thái xây dựng, chưa cho biết dân có nhà ở phù hợp, đi lại thuận tiện, có trường học, y tế và môi trường tốt. Đô thị phát triển cần nâng chất lượng sống và cơ hội cho nhiều nhóm, nên có thể theo dõi thời gian đi lại, chi phí nhà ở, chất lượng không khí, nước và mức tiếp cận dịch vụ, cùng với vai trò quản lí, hạ tầng và tham gia cộng đồng.