Giáo án Văn minh châu thổ sông Hồng và sông Cửu Long (2)

Huy động hiểu biết của HS về hai đồng bằng sông Hồng và sông Cửu Long; xác định vấn đề bài học: văn hoá châu thổ và thách thức khí hậu hiện nay.

GV đưa ra ba tín hiệu hình ảnh bằng lời mô tả (lúa nước và đê điều; chợ nổi trên sông; mực nước dâng và thời tiết cực đoan). HS trả lời nhanh: mỗi tín hiệu thuộc châu thổ nào, gợi nhớ điều gì về văn hoá và cuộc sống. GV đặt câu hỏi: "Điều gì có thể thay đổi khi khí hậu biến đổi, và cộng đồng nên ứng phó như thế nào?"

Ba nhận diện đúng: lúa nước, làng xã, đê điều gắn châu thổ sông Hồng; chợ nổi, sông rạch gắn châu thổ sông Cửu Long; mực nước và thời tiết cực đoan là thách thức chung. HS nêu được nhiệm vụ học tập: tìm hiểu văn hoá hai châu thổ, đọc bảng khí hậu và đề xuất thích ứng.

Nêu được đặc điểm tiêu biểu văn hoá của hai châu thổ; giải thích vì sao mô tả chỉ là nét tiêu biểu và văn hoá có nhiều lớp lịch sử.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm đọc mục "Hai châu thổ và các lớp văn hoá" trong sách giáo khoa và hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A: so sánh hai châu thổ theo các tiêu chí; phần B: trả lời câu hỏi "Vì sao không áp một khuôn cho mọi cư dân?").

Bảng so sánh trên khăn trải bàn của nhóm: châu thổ sông Hồng gắn lúa nước, làng xã, đê điều, đình chùa, lễ hội, làng nghề và di tích dựng nước, giữ nước; châu thổ sông Cửu Long gắn mạng sông rạch, giao thương đường thuỷ, chợ nổi, đờn ca tài tử, giao lưu Kinh - Khơ-me - Hoa - Chăm. Kết luận: các mô tả là nét tiêu biểu, không áp một khuôn cho mọi cư dân; văn hoá luôn biến đổi và có nhiều lớp lịch sử.

Đọc, so sánh được số liệu nhiệt độ và lượng mưa của hai trạm qua sáu thập kỉ; tính được mức chênh; nêu được xu thế và giới hạn của chuỗi số liệu.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2 dựa trên bảng dữ liệu khí hậu của trạm Thái Bình và Cần Thơ (các cột 1961–1970 đến 2011–2020). Nhiệm vụ: (1) So sánh nhiệt độ trung bình thập kỉ đầu và thập kỉ cuối ở mỗi trạm; (2) Nhận xét lượng mưa có tăng đều, giảm đều hay biến động; (3) Trả lời: "Chênh hai trung bình thập kỉ có phải tốc độ tăng mỗi năm không?"; (4) Nêu một giới hạn khi dùng bảng này để kết luận.

Thái Bình: nhiệt độ từ 23,2°C lên 24,0°C, tăng 0,8°C ($24{,}0-23{,}2=0{,}8$). Cần Thơ: từ 26,5°C lên 27,6°C, tăng 1,1°C ($27{,}6-26{,}5=1{,}1$). Lượng mưa biến động qua các thập kỉ ở cả hai trạm, không tăng hoặc giảm đều (Thái Bình xuống thấp nhất 1403 mm ở 1991–2000; Cần Thơ thấp nhất 1520 mm ở 1971–1980). Kết luận: chênh hai trung bình thập kỉ không phải tốc độ tăng mỗi năm và không đại diện đồng đều cho toàn châu thổ; cần chuỗi dữ liệu dài và phân biệt với một ngày thời tiết.

Trình bày được biểu hiện và tác động khí hậu ở hai đồng bằng; giải thích được vì sao cần kết hợp tri thức cộng đồng với dự báo, khoa học và hạ tầng.

HS làm việc nhóm 2 theo kĩ thuật mảnh ghép ngắn: nhóm A tìm biểu hiện và tác động ở đồng bằng sông Hồng; nhóm B tìm biểu hiện và tác động ở đồng bằng sông Cửu Long; sau đó cả nhóm thống nhất một câu: "Vì sao bảo tồn không đồng nghĩa giữ mọi cách làm khi đã có rủi ro?".

Sông Hồng: ngập, bão, xói lở và thiếu nước theo mùa, ảnh hưởng hạ tầng, sản xuất và di sản. Sông Cửu Long: hạn, mặn kết hợp sụt lún và thay đổi dòng chảy, gây rủi ro lớn. Kết hợp tri thức: cộng đồng có kinh nghiệm về mùa, nước, vật liệu và sản xuất, nhưng cần kết hợp dự báo, khoa học, hạ tầng và quản lí hiện đại. Bảo tồn không đồng nghĩa giữ mọi cách làm khi có rủi ro; lựa chọn phải tôn trọng chủ thể và an toàn.

Vận dụng kiến thức đã học để chọn đúng phương án, ghép đúng khái niệm và đánh giá nhận định; kiểm tra lại kĩ năng đọc số liệu.

HS làm bốn bài tập: (1) Trắc nghiệm về cách kết hợp tri thức; (2) Ghép mốc/khái niệm với nội dung đúng; (3) Đánh giá đúng/sai các nhận định; (4) Tính mức tăng nhiệt độ Cần Thơ. HS có thể đối chiếu thêm bài tương tác trên NeoEdu. Nhóm đối chiếu đáp án theo thẻ GV phát.

Đề và đáp án: (1) Cách kết hợp tri thức phù hợp: B. Kết hợp kinh nghiệm với dự báo và kiểm chứng khoa học. Các phương án A, C, D không phù hợp vì bỏ qua dự báo, bỏ qua chủ thể địa phương hoặc kết luận đồng đều từ một lời kể. (2) Châu thổ sông Hồng – Làng xã, đê điều và nhiều di tích lâu đời; Châu thổ sông Cửu Long – Sinh hoạt sông rạch và giao lưu nhiều cộng đồng; Thích ứng – Giảm thiệt hại trước điều kiện khí hậu thay đổi. (3) a) Đúng: nhiệt độ hai trạm đều tăng giữa thập kỉ đầu và cuối bảng. b) Sai: lượng mưa không giảm đều ở mọi thập kỉ. c) Sai: mọi cư dân một châu thổ không có cùng một kiểu văn hoá. d) Đúng: kinh nghiệm địa phương cần kết hợp dự báo và khoa học. (4) Cần Thơ: $27{,}6-26{,}5=1{,}1$, tăng 1,1°C giữa thập kỉ đầu và cuối bảng, không phải mức tăng mỗi năm.

Vận dụng kiến thức về văn hoá và thích ứng khí hậu để đề xuất một sản phẩm giới thiệu văn hoá châu thổ, có ứng xử an toàn và nêu rõ nguồn, giới hạn.

HS (nhóm đôi) thiết kế một thẻ giới thiệu sinh hoạt chợ nổi ở châu thổ sông Cửu Long hoặc một hoạt động văn hoá gắn với đê điều, làng nghề ở châu thổ sông Hồng. Thẻ gồm: nội dung văn hoá, cơ chế khí hậu ảnh hưởng sinh hoạt, phần ứng xử an toàn và tôn trọng chủ thể, nguồn tham khảo. Hoàn thành Phiếu học tập số 2 (phần C) để ghi ý tưởng.

Mẫu tham khảo: thẻ giới thiệu chợ nổi nêu vai trò giao thương sông nước, giao lưu và sinh kế, ghi rõ nguồn cơ quan văn hoá và thời điểm; giải thích thay đổi mực nước và thời tiết cực đoan ảnh hưởng đi lại, buôn bán mà không tự khẳng định nguyên nhân cho một đợt giảm khách; phần ứng xử gồm tuân quy định về áo phao, không xả rác, không đi khi có cảnh báo, tôn trọng người bán và xin phép khi chụp ảnh. Đây là sản phẩm mẫu, không nhận đã khảo sát hay phỏng vấn.