Giáo án Bài 3. Bản vẽ chi tiết

HS nhận biết bản vẽ chi tiết là tài liệu cung cấp đủ thông tin để chế tạo hoặc kiểm tra, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV chiếu hình minh họa tấm đệm chữ nhật có lỗ ở tâm. HS quan sát và trả lời câu hỏi: "Nếu chỉ biết tấm dài 40, rộng 25 và có một lỗ tròn, bạn đã đủ thông tin để làm tấm đệm chưa? Vì sao?"

HS nêu được: chưa đủ. Còn thiếu chiều dày, đường kính lỗ, vị trí lỗ, vật liệu và yêu cầu kĩ thuật sau gia công. Từ đó HS rút ra: bản vẽ chi tiết cung cấp đầy đủ hình biểu diễn, kích thước, yêu cầu kĩ thuật và khung tên để chế tạo hoặc kiểm tra. Nhiệm vụ của bài là học cách đọc đầy đủ bản vẽ này.

HS nêu được nội dung khung tên và hình biểu diễn của bản vẽ chi tiết; vận dụng được hai bước đầu của trình tự đọc bản vẽ.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, đối chiếu mục ví dụ trên trang bài học NeoEdu và hình minh họa tấm đệm. Nhiệm vụ: (1) Khung tên của tấm đệm cho biết những thông tin nào? (2) Hình biểu diễn của tấm đệm thể hiện những gì? (3) Vì sao cần cả hình biểu diễn và thông tin chiều dày để chế tạo tấm đệm?

Khung tên: tên chi tiết là tấm đệm, vật liệu là nhôm, tỉ lệ được ghi trên khung tên.
Hình biểu diễn: hình chữ nhật dài 40 mm, rộng 25 mm và một lỗ tròn xuyên Ø6 nằm ở tâm.
Chiều dày 3 mm không đọc được từ hình mặt; phải đọc từ phần kích thước của bản vẽ. Cần cả hình biểu diễn và thông tin chiều dày thì mới chế tạo được tấm đệm.
Kết luận HS rút ra: trình tự đầu tiên là khung tên, sau đó đến hình biểu diễn.

HS đọc đúng kích thước và yêu cầu kĩ thuật của tấm đệm; giải thích được vị trí lỗ ở tâm tấm bằng cách so sánh với nửa kích thước; hiểu nguyên tắc không suy kích thước thật từ hình vẽ.

HS làm việc theo cặp, tiếp tục Phiếu học tập số 1 (phần 2) và đọc phần kích thước, yêu cầu kĩ thuật của tấm đệm. Nhiệm vụ: (1) Tấm có những trị số kích thước nào? (2) Tâm lỗ cách mép trái 20 mm; 20 bằng gì của 40? Tâm cách mép dưới 12,5 mm; 12,5 bằng gì của 25? Lỗ nằm ở đâu? (3) Vì sao không thể suy chiều dày từ đường kính lỗ? (4) Yêu cầu "làm sạch ba via" thuộc nội dung nào của bản vẽ?

Kích thước: dài $40$ mm, rộng $25$ mm, dày $3$ mm, lỗ xuyên $\varnothing 6$; tâm lỗ cách mép trái $20$ mm và cách mép dưới $12{,}5$ mm.
Kiểm tra vị trí lỗ: $20=\dfrac{40}{2}$ và $12{,}5=\dfrac{25}{2}$, nên tâm lỗ nằm đúng giữa tấm.
Chiều dày $3$ mm là trị số cho sẵn, không suy ra từ đường tròn $\varnothing 6$.
Yêu cầu "làm sạch ba via" là yêu cầu kĩ thuật (yêu cầu chất lượng sau gia công).
Kết luận HS rút ra: đọc kích thước và yêu cầu kĩ thuật là bước thứ ba và thứ tư của trình tự đọc bản vẽ.

HS củng cố cách đọc khung tên, kích thước, yêu cầu kĩ thuật và kiểm tra vị trí lỗ qua bài tập tương tác.

GV chiếu lần lượt các câu hỏi dưới đây; HS giơ bảng con đáp án.
Câu 1 (khung tên): Khung tên cho biết thông tin nào? A. Tên chi tiết, vật liệu, tỉ lệ; B. Chỉ thứ tự tháo toàn máy; C. Chỉ điện áp nguồn; D. Chỉ hướng mở cửa nhà.
Câu 2 (yêu cầu kĩ thuật): Yêu cầu "làm sạch ba via" thuộc nội dung nào? A. Tỉ lệ; B. Tên hình chiếu; C. Khổ giấy; D. Yêu cầu kĩ thuật.
Câu 3 (đúng/sai): Chỉ cần một đường tròn Ø6 là xác định đầy đủ mọi kích thước tấm đệm.
Câu 4 (tính toán): Tấm dài 40 mm, tâm lỗ cách mép trái 20 mm. Tâm lỗ cách mép phải bao nhiêu mm?
Câu 5 (chọn nhiều đáp án): Muốn kiểm tra lỗ ở tâm tấm $40\times25$, cần đối chiếu dữ kiện nào? A. Khoảng cách 20 với $\dfrac{40}{2}$; B. Khoảng cách 12,5 với $\dfrac{25}{2}$; C. Chỉ tên người vẽ; D. Chỉ màu giấy.

Đáp án:
Câu 1: A (khung tên quản lí và nhận diện chi tiết).
Câu 2: D (đó là yêu cầu chất lượng sau gia công).
Câu 3: Sai (cần đủ kích thước tấm, chiều dày, vị trí lỗ và yêu cầu kĩ thuật).
Câu 4: 20 mm, vì $40-20=20$ mm, nên lỗ nằm giữa theo chiều dài.
Câu 5: A và B (phải xét cả hai chiều tọa độ tâm lỗ, không chỉ một chiều).

HS tổng hợp được bản đọc tấm đệm đầy đủ và phản biện được cách đặt hàng sai tỉ lệ, qua đó vận dụng kiểm tra kết quả và an toàn trong thực tế.

HS làm việc nhóm 3–4 người, thực hiện hai nhiệm vụ.
Nhiệm vụ 1: Viết bản đọc tổng hợp tấm đệm đã cho, gồm vật liệu, hình dạng, kích thước, lỗ và yêu cầu an toàn.
Nhiệm vụ 2: Một bạn đọc tỉ lệ $1:2$ rồi chia mọi trị số $40$, $25$, $3$ cho $2$ để đặt hàng. Hãy phản biện: nguyên tắc nào bị vi phạm, hậu quả là gì và cần sửa thế nào?

Nhiệm vụ 1 (gợi ý): Tấm đệm bằng nhôm, hình chữ nhật $40\times25\times3$ mm; một lỗ xuyên $\varnothing 6$ ở tâm, cách mép trái 20 mm và cách mép dưới 12,5 mm; yêu cầu làm sạch ba via; dùng làm tấm đệm theo thiết kế. HS chỉ đọc và vẽ; việc gia công do người phụ trách trong xưởng thực hiện, không tự làm ở nhà.
Nhiệm vụ 2 (gợi ý): Nguyên tắc: các trị số $40$, $25$, $3$ đã là kích thước thật, không được chia $2$; tỉ lệ chỉ dùng cho độ dài hình trên giấy. Hậu quả: tấm sai kích thước và sai vị trí lỗ. Cách sửa: đặt đúng $40\times25\times3$ mm và kiểm vị trí, đường kính lỗ $\varnothing 6$ theo dữ kiện.
Thang chấm GV: 0,25 cho mỗi ý của bản đọc (hình/vật liệu, kích thước, lỗ, yêu cầu/an toàn); 0,5 cho nguyên tắc và 0,5 cho hậu quả/sửa ở phản biện. Chấp nhận phương án khác nếu đúng dữ kiện, có lí giải và đảm bảo an toàn.