Giáo án Bài 4. Bản vẽ lắp

Huy động hiểu biết của HS về việc đọc bản vẽ và nhận ra bản vẽ lắp cần cung cấp thông tin gì để người đọc hiểu được cụm chi tiết.

GV cho HS quan sát hình ảnh cụm mẫu lắp (hai tấm nhựa chồng nhau, một bu lông, một đai ốc, hai vòng đệm) và đặt câu hỏi: “Nếu chỉ nhìn hình lắp, em có biết cụm này gồm bao nhiêu chiếc mỗi loại không? Em cần xem thêm thông tin nào trên bản vẽ?”. HS trả lời nhanh cá nhân trong 1 phút rồi chia sẻ với bạn bên cạnh.

Câu trả lời dự kiến: Hình lắp chỉ thể hiện vị trí và quan hệ lắp, không đủ để biết số lượng từng loại chi tiết. Cần xem bảng kê (số thứ tự, tên, số lượng, vật liệu) và khung tên (tên sản phẩm, tỉ lệ, thông tin quản lí). Từ đó HS nêu được nhiệm vụ của bài: học cách đọc phối hợp các phần của bản vẽ lắp.

Nêu được nội dung chính của bản vẽ lắp và vai trò của từng phần: hình biểu diễn, kích thước, bảng kê, khung tên.

HS làm việc theo cặp, quan sát bản vẽ lắp cụm mẫu (hoặc học liệu NeoEdu) và hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: xác định vị trí từng phần trên bản vẽ, ghi nội dung chính của mỗi phần và nêu chức năng. Câu hỏi GV đặt ra: “Hình biểu diễn cho em biết điều gì mà bảng kê không cho biết?”; “Vì sao số chỉ dẫn trên hình phải đối chiếu đúng bảng kê?”.

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 1:

• Hình biểu diễn: thể hiện hình dạng chung, vị trí và quan hệ lắp giữa các chi tiết.
• Kích thước: ghi kích thước cần thiết để lắp và kích thước bao của cụm.
• Bảng kê: ghi số thứ tự, tên chi tiết, số lượng, vật liệu; liên kết với số chỉ dẫn trên hình.
• Khung tên: ghi tên sản phẩm, tỉ lệ, thông tin quản lí bản vẽ.
  Kết luận HS rút ra: Bản vẽ lắp cần đọc phối hợp các phần; hình cho biết vị trí, bảng kê cho biết số lượng và tên.

Giải thích được kích thước lắp khác kích thước chế tạo; vận dụng được cách đọc bảng kê và phân tích cụm mẫu để nêu nguyên lí và thứ tự tháo lắp an toàn.

HS đọc bảng kê cụm mẫu, lập danh sách các chi tiết và tổng số chi tiết rời. Sau đó HS quan sát mô hình lắp (đã rời nguồn) để xác định thứ tự tháo lắp. GV đặt câu hỏi: “Vì sao bảng kê có bốn nhóm nhưng cụm có sáu chi tiết rời?”; “Kích thước lỗ 8 mm trên bản vẽ lắp có phải là kích thước để gia công lỗ tấm không?” (GV dùng câu hỏi này để phân biệt kích thước lắp và kích thước chế tạo ở mức khái quát, không đưa thêm số liệu ngoài bài).

Bảng kê cụm mẫu HS lập được:

• 1: Tấm nhựa, số lượng 2.
• 2: Bu lông, số lượng 1.
• 3: Đai ốc, số lượng 1.
• 4: Vòng đệm, số lượng 2.
  Tổng: 4 nhóm chi tiết nhưng 6 chi tiết rời (2 + 1 + 1 + 2 = 6), vì một nhóm có thể gồm nhiều chiếc.
  Thứ tự tháo lắp dự kiến: xác nhận mô hình đã rời nguồn, không có tải → tháo đai ốc → tháo vòng đệm trên đai ốc và dưới đầu bu lông → rút bu lông → tách hai tấm nhựa.
  Kết luận: Kích thước lắp dùng để lắp ráp các chi tiết với nhau; kích thước chế tạo dùng để gia công từng chi tiết riêng.

Vận dụng được kiến thức về bảng kê, nội dung bản vẽ lắp và quy tắc an toàn để trả lời các câu hỏi và bài tập đã cho.

HS làm việc cá nhân trong 5 phút với các bài tập 1 đến 6 (có thể thực hiện trên học liệu NeoEdu), sau đó đổi vở kiểm tra chéo với bạn cùng bàn. GV chiếu từng câu và cho HS giơ thẻ hoặc trả lời.

Đề và đáp án:

1. Muốn biết số lượng từng chi tiết trong cụm cần xem gì? Đáp án: A. Bảng kê (bảng kê liên kết số chỉ dẫn với tên và số lượng chi tiết).
2. Bản vẽ lắp nhấn mạnh nội dung nào? Đáp án: D. Quan hệ vị trí các chi tiết (lắp cần biết các phần phối hợp với nhau).
3. Ghép nội dung: Bảng kê – Danh mục và số lượng chi tiết; Hình biểu diễn – Vị trí và quan hệ lắp; Khung tên – Tên sản phẩm, tỉ lệ và thông tin quản lí.
4. Số 1 trên đường chỉ dẫn luôn có nghĩa có một chiếc ở mọi vị trí. Đáp án: Sai (số chỉ dẫn là mã đối chiếu bảng kê; số lượng xem ở cột số lượng).
5. Cụm mẫu gồm 2 tấm, 1 bu lông, 1 đai ốc, 2 vòng đệm. Tổng có bao nhiêu chi tiết rời? Đáp án: 6 (2 + 1 + 1 + 2 = 6).
6. Việc cần làm trước khi tháo mô hình lắp ở lớp. Đáp án: A và B (xác nhận mô hình đã rời nguồn, không tải và được phép; đối chiếu vị trí với bảng kê). Không chọn C vì máy thật không thuộc phạm vi mô hình; không chọn D vì không dùng lực mạnh khi chi tiết kẹt.

Vận dụng kiến thức về bản vẽ lắp và quy tắc an toàn để đề xuất cách xử lí khi cụm lắp không đúng như bản vẽ, có lí giải.

Tình huống: Khi lắp cụm mẫu, HS nhận thấy hai lỗ của hai tấm nhựa không thẳng hàng và bu lông không xuyên qua được. Nhiệm vụ: (1) nêu các việc KHÔNG nên làm; (2) đề xuất các bước kiểm tra, đối chiếu với bản vẽ; (3) nêu lí do có thể gây ra lỗi (lắp sai hướng hoặc lỗi chế tạo). HS viết 4–5 dòng trả lời, có thể thực hiện ngay trên lớp hoặc giao về nhà kèm bài tập 7: lập bảng kê cụm mẫu và giải thích vì sao tổng số nhóm không bằng tổng số chi tiết (đã có ở hoạt động trước).

Kết quả dự kiến:

• Không nên: ép bu lông, dùng lực mạnh, tự khoan rộng lỗ, dùng dụng cụ phá để làm lỗ thẳng hàng.
• Nên làm: dừng thao tác; kiểm tra lại chiều đặt của hai tấm nhựa so với hình biểu diễn; đối chiếu vị trí lỗ với bản vẽ; nhờ GV kiểm tra kích thước và lỗ.
• Lí do có thể gây lỗi: lắp sai chiều hoặc sai vị trí tấm, hoặc lỗi chế tạo chi tiết; cần xác định nguyên nhân trước khi sửa.
  Kết luận: Gặp tình huống không khớp, việc đầu tiên là dừng lại, đối chiếu bản vẽ và báo GV; không tự ý dùng lực.