Giáo án Bài 12. Biện pháp an toàn điện

Huy động kiến thức sẵn có của HS về nguy cơ tai nạn điện trong gia đình và xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV trình chiếu 3 hình ảnh: (1) ổ cắm để gần nước; (2) dây điện bị hở lõi đồng; (2) một ổ cắm nóng, có nhiều thiết bị cắm chung. HS quan sát và trả lời câu hỏi: “Trong mỗi hình, điều gì có thể gây tai nạn điện? Em sẽ làm gì ngay lúc đó?”

Danh sách nguy cơ HS nêu được, ví dụ: ổ cắm gần nước có thể gây giật điện; dây hở có thể chạm người; ổ nóng cho thấy quá tải. Hành động đúng dự kiến: ngắt nguồn bằng công tắc an toàn của phòng, không chạm vào dây hở, báo người lớn. GV ghi tiêu đề bài “Biện pháp an toàn điện” lên bảng.

Nêu được các yêu cầu của biện pháp an toàn điện và phân biệt được vai trò của cầu chì, aptomat với nối đất bảo vệ và thiết bị bảo vệ dòng rò.

Nhóm 4 HS làm việc theo kĩ thuật mảnh ghép với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ 1: đọc phần nội dung, hoàn thành cột “Biện pháp phòng ngừa” và “Mục tiêu” trong bảng. Nhiệm vụ 2: trả lời câu hỏi “Vì sao cầu chì hoặc aptomat quá dòng không đồng nhất với thiết bị chống dòng rò?”. Tham khảo học liệu NeoEdu nếu có thời gian.

Bảng hoàn thiện gồm: che chắn, cách điện phần mang điện → hạn chế chạm trực tiếp vào phần mang điện; dùng thiết bị đúng thông số → tránh quá nhiệt, hỏng; giữ khô → giảm nguy cơ rò điện; giữ dây và phích nguyên vẹn → hạn chế rò và chạm; không quá tải → tránh nóng dây và cháy. Kết luận đúng: cầu chì, aptomat quá dòng bảo vệ khi dòng vượt mức thiết kế; thiết bị bảo vệ dòng rò phát hiện dòng rò; nối đất bảo vệ hỗ trợ khi sự cố làm vỏ thiết bị mang điện. Các thiết bị này không thay thế nhau và không bảo đảm an toàn tuyệt đối.

Giải thích được vì sao việc tắt công tắc chưa đủ để sửa điện và xác định được phạm vi an toàn của học sinh.

Nhóm đôi thảo luận tình huống: “Bạn An tắt công tắc đèn rồi tự tháo ổ cắm để sửa dây. Việc này có an toàn không?” Đồng thời HS đọc phần quy trình trước khi sửa điện: người có chuyên môn cô lập nguồn, ngăn đóng lại và xác nhận hết điện bằng dụng cụ phù hợp. GV giới thiệu cấu tạo bút thử điện trên mô hình đã rời nguồn; HS không được chạm bút vào điện lưới.

Kết luận đúng: tắt công tắc đèn không chứng minh mọi đường nguồn đã được cô lập; có thể còn đấu sai hoặc năng lượng tồn dư. Trước khi sửa, người có chuyên môn phải cô lập nguồn, ngăn đóng lại và xác nhận hết điện. HS không tự mở ổ, không tự thử bút điện trên điện lưới, không thay cầu chì hay đấu dây. Bút thử điện chỉ quan sát cấu tạo trên mô hình rời nguồn. Kính, găng, ủng cách điện chuyên dụng có yêu cầu riêng, không thay bằng đồ dân dụng.

Vận dụng kiến thức đã học để ghép đúng biện pháp an toàn với mục tiêu bảo vệ tương ứng.

HS làm việc theo nhóm 4 với kĩ thuật “khăn trải bàn”: mỗi HS viết một phương án ghép vào ô của mình, sau đó thống nhất phương án chung ở giữa bàn. Nội dung ghép: (1) Vỏ hoặc che chắn cách điện phù hợp; (2) Bảo vệ quá dòng; (3) Nối đất bảo vệ đúng thiết kế. Mục tiêu: A. Hạn chế chạm phần mang điện; B. Ngắt khi dòng vượt điều kiện quá dòng thiết kế; C. Hỗ trợ bảo vệ khi sự cố ra vỏ.

Kết quả đúng: (1) – A; (2) – B; (3) – C. Lưu ý: các biện pháp phải làm đúng quy trình, không tự đấu mô phỏng vào điện thật.

Vận dụng các nguyên tắc an toàn để nhận diện đúng hay sai trong các tình huống cụ thể và giải thích lí do.

HS làm bốn câu hỏi trắc nghiệm và đúng/sai: (1) Thiết bị bảo vệ quá dòng và bảo vệ dòng rò có quan hệ thế nào? A. Có mục tiêu bảo vệ khác nhau, chọn đúng chuyên môn; B. Luôn hoàn toàn giống chức năng; C. Cả hai làm điện không nguy hiểm; D. Chỉ thay đổi màu thiết bị. (2) Ai được thực hiện sửa ổ điện gia đình? A. Học sinh làm sau khi xem hình; B. Bất cứ ai tắt công tắc đèn; C. Bạn dùng tay khô thử lõi; D. Người có chuyên môn, cô lập và kiểm tra nguồn đúng quy trình. (3) Có aptomat thì học sinh có thể thử chạm dây vì aptomat luôn ngắt trước nguy hiểm. (Đúng/Sai) (4) Trong các việc sau, học sinh được làm: A. Phân loại tình huống qua sơ đồ không có nguồn; B. Báo người lớn khi dây hỏng; C. Tự dùng bút thử trên $220\,\mathrm{V}$; D. Tự tăng cỡ cầu chì để khỏi ngắt.

Đáp án: (1) A — quá dòng và dòng rò là hai hiện tượng khác nhau, cần thiết kế bảo vệ phù hợp. (2) D — tắt một công tắc không đủ chứng minh mọi phần đã hết điện. (3) Sai — không được chạm dây; bảo vệ có giới hạn và không bảo đảm mọi tình huống. (4) A, B — nhận diện và báo người lớn là phù hợp; đo điện lưới và thay bảo vệ nằm ngoài phạm vi học sinh.

Vận dụng biện pháp an toàn để đề xuất cách xử lí một tình huống thực tế và lập danh mục việc cần làm, không làm tại gia đình.

Tình huống: “Một ổ cắm trong nhà thường nóng, người dùng muốn thay thiết bị bảo vệ lớn hơn để khỏi bị ngắt điện. Em sẽ khuyên thế nào?” HS làm việc cá nhân, sau đó nhóm 2 thống nhất phương án. Về nhà: HS lập “Thẻ cam kết an toàn điện” gồm 3 việc nên làm và 3 việc không được làm, đối chiếu với gia đình.

Phương án dự kiến: ngừng sử dụng ổ cắm nóng; báo người có chuyên môn kiểm tra tải, tiếp xúc và dây dẫn; không tự tăng cỡ thiết bị bảo vệ, vì có thể làm dây không được bảo vệ và gây cháy; không che dấu triệu chứng. Thẻ cam kết gồm tối thiểu: nên làm (báo người lớn khi dây hỏng, giữ tay khô khi cắm điện, không để quá nhiều thiết bị trên một ổ); không được làm (tự mở ổ, tự thử bút điện trên điện lưới, tự thay cầu chì).