Giáo án Bài 37. Hệ thần kinh và các giác quan ở người

Xác định vấn đề bài học: tạo tình huống để HS trải nghiệm phản ứng nhanh của cơ thể và đặt câu hỏi về cơ chế phản ứng đó.

GV thả thước dọc từ độ cao khoảng 30 cm; HS đặt ngón trỏ và ngón cái cách vạch số 0 của thước, đợi GV thả và bắt thước ngay khi thấy thước rơi. HS ghi nhanh vạch số bắt được và thảo luận: “Vì sao em bắt được thước trước khi kịp nghĩ?”, “Khi chạm vật nóng, tay rụt lại trước hay sau khi em nhận biết đau?”.

Các em ghi được vạch thước bắt được; nêu được nhận xét: phản ứng xảy ra nhanh, không cần suy nghĩ kĩ; nêu được câu hỏi cần tìm hiểu: cơ thể truyền thông tin từ tay đến cơ bắp bằng cách nào; mắt và tai đóng vai trò gì trong việc nhận kích thích.

Nêu được khái niệm phản xạ là phản ứng với kích thích thông qua hệ thần kinh; mô tả được đường đi của xung thần kinh trong cung phản xạ; giải thích vì sao phản xạ nhanh.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, quan sát mô phỏng 3D “Ngón tay chạm vật nóng” trong trang bài học NeoEdu, sau đó hoàn thành sơ đồ cung phản xạ: thụ thể ở da → dây thần kinh hướng tâm → tuỷ sống → dây thần kinh li tâm → cơ tay. Trả lời câu hỏi: (1) Phản xạ là gì? (2) Thời gian từ khi thụ thể phát xung đến khi tay rụt khoảng bao lâu? (3) Não nhận biết đau sau bao lâu?

Khái niệm: phản xạ là phản ứng của cơ thể với kích thích thông qua hệ thần kinh.
Sơ đồ: Thụ thể ở da (nhận kích thích nóng) → dây thần kinh hướng tâm → tuỷ sống (xử lí, ra lệnh) → dây thần kinh li tâm → cơ tay (co, rụt tay).
Số liệu theo mô phỏng: xung từ thụ thể về tuỷ sống khoảng 20 ms; tay rụt khỏi vật nóng sau khoảng $0{,}25\ \mathrm{s}$; não nhận biết đau khoảng 300 ms.
Kết luận HS rút ra: phản xạ có đường xử lí thần kinh riêng ở tuỷ sống, cho phản ứng nhanh trước khi não nhận biết đau.

Nêu được giác quan là bộ phận tiếp nhận kích thích và chuyển thông tin thần kinh; phân biệt được phản xạ và giác quan; mô tả được cấu tạo cơ bản của mắt và tai qua mô hình.

Lớp chia 4 nhóm theo kĩ thuật mảnh ghép: nhóm 1 và 2 tìm hiểu mắt (quan sát mô hình mắt bổ đôi, mô phỏng: ánh sáng hội tụ trên màng lưới); nhóm 3 và 4 tìm hiểu tai (quan sát mô hình tai bổ đôi, mô phỏng: màng nhĩ, xương tai, ốc tai). Mỗi nhóm trả lời: Bộ phận nào tiếp nhận kích thích? Bộ phận nào chuyển thông tin thành xung thần kinh? Phân biệt được giác quan và phản xạ như thế nào?

Bảng so sánh (nhóm mắt và nhóm tai):

• Mắt: tiếp nhận kích thích ánh sáng; ánh sáng hội tụ trên màng lưới; tế bào thụ cảm chuyển thông tin thành xung thần kinh gửi về não.
• Tai: màng nhĩ rung khi nhận âm thanh; xương tai truyền rung động; ốc tai chứa tế bào thụ cảm chuyển thành xung thần kinh.
  Phân biệt: giác quan là bộ phận tiếp nhận kích thích và chuyển thông tin thần kinh; phản xạ là phản ứng của cơ thể với kích thích qua hệ thần kinh. Giác quan “nhận tin”, phản xạ là “phản ứng”.

Nêu được ánh sáng, khoảng cách đọc và âm lượng phù hợp giúp giảm nguy cơ; thực hiện hoặc phân tích được quy trình kiểm tra khả năng đọc bảng theo điều kiện chuẩn; ghi nhận trung thực, phân biệt rõ hoạt động lớp với khám mắt chuyên môn.

Nhóm thực hành với bảng đo thị lực giáo dục, thước khoảng cách, mô hình mắt và phiếu tiếng ồn theo Phiếu học tập số 2: (1) Kiểm tra điều kiện ánh sáng và khoảng cách chuẩn của bảng; (2) che từng mắt, không ấn mắt, ghi khả năng đọc từng dòng; (3) quan sát mô hình đường ánh sáng; (4) đánh giá âm lượng nghe phù hợp qua phiếu tiếng ồn. Lưu ý: hoạt động lớp không phải khám mắt. Nếu nhóm chưa tiến hành đo, phân tích dữ liệu minh họa sau: một bạn đọc được dòng 5 mắt phải và dòng 4 mắt trái trong cùng điều kiện; chỉ gợi ý cần kiểm tra chuyên môn nếu có bất thường, không đủ để chọn kính.

Bảng ghi: tên mẫu/điều kiện (ánh sáng, khoảng cách đọc chuẩn, mắt che); kết quả (dòng đọc được mỗi mắt); nhận xét; điều còn chưa chắc chắn.
Kết luận đúng: đọc ở khoảng cách khoảng $30\text{–}35\ \mathrm{cm}$, âm lượng vừa phải, ánh sáng đủ và không chói giúp giảm nguy cơ hại mắt, tai.
Ví dụ dữ liệu minh họa: đọc được dòng 5 mắt phải và dòng 4 mắt trái, chênh lệch một dòng; kết luận: chưa đủ để kết luận bệnh hay chọn kính; cần đo chuyên môn để đánh giá.
Quy tắc an toàn: không chiếu laser hoặc đèn mạnh vào mắt; không dùng âm lớn thử tai; không chia sẻ kết quả cá nhân.

Phân biệt được phản xạ, giác quan và bảo vệ mắt tai qua bài tập trắc nghiệm và ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng.

Bài tập 1: Trong bài này, phản xạ có đặc điểm nào? A. chỉ hành vi có ý thức; B. phản ứng với kích thích thông qua hệ thần kinh; C. mọi chuyển động thụ động.
Bài tập 2: Trong bài này, giác quan có đặc điểm nào? A. tự quyết định mọi phản ứng không qua hệ khác; B. chỉ có mắt; C. tiếp nhận kích thích và chuyển thông tin thần kinh.
Bài tập 3: Ghép khái niệm với đặc điểm: Phản xạ; Giác quan; Bảo vệ mắt tai với các đặc điểm tương ứng.
Bài tập 5: Chọn thuật ngữ phù hợp cho “ánh sáng, khoảng cách và âm lượng phù hợp giúp giảm nguy cơ”: ____.

Bài 1: B. Phản xạ là phản ứng với kích thích thông qua hệ thần kinh.
Bài 2: C. Giác quan tiếp nhận kích thích và chuyển thông tin thần kinh.
Bài 3: Phản xạ – phản ứng với kích thích thông qua hệ thần kinh; Giác quan – tiếp nhận kích thích và chuyển thông tin thần kinh; Bảo vệ mắt tai – ánh sáng, khoảng cách và âm lượng phù hợp giúp giảm nguy cơ.
Bài 5: Bảo vệ mắt tai (cần phân biệt với phản xạ và giác quan).

Giải thích được vì sao không nên coi mọi quyết định đều cần chờ suy nghĩ có ý thức; bác bỏ được quan niệm sai về việc tự chọn kính.

Bài tập 4: Mắt nhìn mờ thì tự chọn bất kì kính có thể thấy to hơn là đủ điều trị. Nhận định đúng hay sai? Vì sao?
Bài tập 7: Chạm vật nóng rồi rụt tay nhanh, vì sao không nên coi mọi quyết định đều cần chờ suy nghĩ có ý thức?
Bài tập 9: Một bạn khẳng định: “Mắt nhìn mờ thì tự chọn bất kì kính có thể thấy to hơn là đủ điều trị.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Bài 4: Sai. Cần đánh giá nguyên nhân và đo mắt chuyên môn; phóng đại không thay kính đúng chỉ định.
Bài 7: Phản xạ có đường xử lí thần kinh riêng qua tuỷ sống, giúp phản ứng nhanh (tay rụt sau khoảng 0,25 s, trước khi não nhận biết đau khoảng 300 ms); sau đó mới có nhận biết đau. Không nên cố gây bỏng để thử.
Bài 9: Lí do: cần đánh giá nguyên nhân và đo mắt chuyên môn; phóng đại không thay kính đúng chỉ định. Hệ quả: có thể trì hoãn khám mắt hoặc dùng kính không phù hợp, không giải quyết nguyên nhân. Kết luận đúng: Mắt nhìn mờ cần đi khám để được đo và chỉ định kính phù hợp, không tự chọn kính theo cảm nhận.
Gợi ý chấm: bài 7 — 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học; 40% suy luận đúng; 20% kết luận. Bài 9 — 40% lí do đúng; 30% hệ quả phù hợp; 30% phát biểu sửa đúng, không khẳng định quá mức.

Vận dụng kiến thức để đề xuất hành động đúng khi nhìn mờ kéo dài; thể hiện trách nhiệm với bản thân và cộng đồng.

Tình huống: Bạn nhìn bảng mờ kéo dài, nên làm gì thay vì tự mua kính? Nhiệm vụ nhóm: viết lời khuyên ngắn (3–4 câu) cho bạn và một thông điệp bảo vệ mắt tai để chia sẻ với người thân về nhà: ánh sáng, khoảng cách đọc, âm lượng.

Hành động đúng: báo gia đình hoặc giáo viên để khám mắt, kiểm tra phù hợp; không dùng kính của người khác; không kết luận bệnh chỉ qua một biểu hiện.
Thông điệp mẫu: “Đọc sách cách mắt khoảng 30–35 cm, đủ ánh sáng, nghe nhạc âm lượng vừa phải. Nếu nhìn mờ kéo dài, hãy nói với người lớn và đi khám mắt.”
Điều kiện/hạn chế: lời khuyên không thay thế chẩn đoán của bác sĩ chuyên khoa.