Giáo án Bài 38. Hệ nội tiết ở người

Huy động hiểu biết ban đầu của HS về tín hiệu hóa học điều khiển hoạt động cơ thể và đặt vấn đề: vì sao một lượng hormone nhỏ có thể tác động đến cơ quan ở xa.

GV đặt câu hỏi: "Sau khi ăn một bữa no, vì sao đường trong máu không tăng mãi?" và "Một lượng rất nhỏ chất từ tuyến có thể làm thay đổi cả một cơ quan ở xa được không? Vì sao?". HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ với bạn cùng bàn.

HS nêu được dự đoán ban đầu: cơ thể có chất điều hòa đường huyết do tuyến tiết ra, chất này theo máu đến nơi tác động. GV ghi các ý kiến lên bảng để đối chiếu cuối tiết.

Nêu được khái niệm hormone và tế bào đích; giải thích được vì sao hormone có thể tác động cơ quan ở xa.

HS hoạt động nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép: mỗi nhóm quan sát mô phỏng 3D trên trang NeoEdu (tuyến tụy, đảo tụy, đường đi insulin), đọc mục "Kiến thức và mối liên hệ" trong SGK, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi chính: (1) Insulin được tiết ra từ đâu và đi đến đâu? (2) Vì sao chỉ một số tế bào đáp ứng với insulin? (3) Vì sao lượng insulin rất nhỏ vẫn đủ làm giảm đường huyết từ khoảng $2\ \mathrm{g/L}$ về $0{,}9\ \mathrm{g/L}$?

Sơ đồ đường đi của insulin: đảo tụy tiết insulin vào máu → tĩnh mạch → tim → động mạch → cơ và gan → chỉ tế bào đích có thụ thể gắn insulin và lấy glucose vào → đường huyết trở lại khoảng $0{,}9\ \mathrm{g/L}$ và insulin giảm. Kết luận HS rút ra: hormone là chất tín hiệu do tuyến nội tiết tiết trực tiếp vào máu; tác động đến tế bào đích có thụ thể phù hợp nên không cần tuyến chạm vào cơ quan; lượng hormone rất nhỏ (vài ng/mL máu) vẫn đủ tác động.

Nêu được tuyến tụy có phần nội tiết tham gia điều hòa đường huyết; phân biệt được hormone, tuyến tụy và tế bào đích.

HS hoạt động cặp đôi, hoàn thiện bảng ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: hormone, tuyến tụy, tế bào đích. Sau đó trả lời câu hỏi: "Khi tuyến tụy tiết quá ít insulin, điều gì xảy ra với đường huyết? Vì sao không nên tự bổ sung hormone khi chưa có chỉ định?"

Kết quả ghép đúng: Hormone – chất tín hiệu do tuyến nội tiết tiết vào môi trường trong, tác động tế bào đích; Tuyến tụy – có phần nội tiết tham gia điều hòa đường huyết; Tế bào đích – có khả năng đáp ứng hormone phù hợp. Kết luận HS rút ra: khi tuyến tụy tiết quá ít insulin, đường huyết lên gần $2\ \mathrm{g/L}$ và cao kéo dài; việc tự dùng hormone khi chưa có chỉ định có thể gây rối loạn.

Củng cố khái niệm hormone, tuyến tụy, tế bào đích; nhận biết và bác bỏ quan niệm sai về tác dụng đồng nhất của hormone.

Bài 1: Trong bài này, hormone có đặc điểm nào? A. chỉ là thức ăn đi qua ruột; B. mọi chất trong máu đều là hormone; C. chất tín hiệu do tuyến nội tiết tiết vào môi trường trong, tác động tế bào đích.
Bài 2: Trong bài này, tuyến tụy có đặc điểm nào? A. có phần nội tiết tham gia điều hòa đường huyết; B. chỉ tạo oxygen; C. không liên quan tiêu hóa.
Bài 3: Nhận định "Mọi hormone tác động giống nhau lên mọi tế bào" đúng hay sai? Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học và viết lại kết luận đúng.
Bài 4: "Có khả năng đáp ứng hormone phù hợp" mô tả thuật ngữ nào? (Tế bào đích / Hormone / Tuyến tụy)

Đáp án: Bài 1 – C. Hormone là chất tín hiệu do tuyến nội tiết tiết vào môi trường trong, tác động tế bào đích. Bài 2 – A. Tuyến tụy có phần nội tiết tham gia điều hòa đường huyết. Bài 3 – Sai. Lí do: tác dụng phụ thuộc loại hormone và tế bào đích; không phải mọi tế bào đều đáp ứng mọi tín hiệu. Kết luận đúng: Tác dụng của hormone phụ thuộc loại hormone và tế bào đích. Bài 4 – Tế bào đích. Tiêu chí chấm: nêu đúng lí do khoa học (40%), phát biểu sửa đúng không khẳng định quá mức (30%), nêu được hệ quả nếu hiểu sai (30%).

Vận dụng kiến thức về hormone và tế bào đích để nhận định một quảng cáo và đưa ra quyết định có trách nhiệm.

Tình huống: Một quảng cáo hứa "cao nhanh nhờ hormone tăng trưởng, không cần khám". GV đặt câu hỏi: (1) Có nên tự dùng hormone tăng trưởng để cao nhanh theo quảng cáo không? (2) Vì sao chiều cao không chỉ phụ thuộc vào hormone? (3) Em sẽ khuyên bạn mình điều gì? HS làm việc theo cặp, sau đó chia sẻ trước lớp; có thể đóng vai bạn HS và người khuyên.

Kết luận: Không nên tự dùng; cần khám và có chỉ định của bác sĩ vì dùng sai gây rối loạn. Chiều cao còn do di truyền, dinh dưỡng, vận động và nhiều yếu tố khác. Lời khuyên HS có thể nêu: "Hãy đi khám và hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ hormone nào; duy trì ăn uống đủ chất và vận động đều đặn." Tiêu chí chấm: nêu đúng cơ chế/tiêu chí (40%), áp dụng vào tình huống (40%), nêu điều kiện hoặc hạn chế (20%).