Giáo án Bài 39. Da và điều hòa thân nhiệt ở người

Huy động kiến thức nền và hình thành nhu cầu tìm hiểu vai trò của da, mồ hôi trong điều hòa thân nhiệt; dẫn dắt vào tình huống nóng ẩm và nóng khô.

HS quan sát hai tình huống: (1) nhiệt độ 36 °C, trời khô, có gió nhẹ; (2) nhiệt độ 36 °C, trời ẩm, oi bức, không có gió. HS trao đổi theo cặp đôi, trả lời câu hỏi: “Em cảm thấy tình huống nào dễ chịu hơn? Vì sao cơ thể lại đổ mồ hôi nhiều khi trời nóng?”

Dự kiến HS nêu được: tình huống nóng khô dễ chịu hơn vì mồ hôi bay hơi dễ, cơ thể mát hơn; tình huống nóng ẩm bí hơn vì mồ hôi khó bay hơi, đọng trên da. Cơ thể đổ mồ hôi khi trời nóng nhằm góp phần thải nhiệt. Từ đó HS xác định nhiệm vụ học tập: tìm hiểu da, mồ hôi và điều hòa mạch máu da trong điều hòa thân nhiệt.

Nêu được vai trò của da (hàng rào bảo vệ, cảm giác, điều hòa nhiệt) và mô tả được điều hòa mạch máu da khi trời lạnh, trời nóng.

HS sử dụng mô phỏng 3D “Mặt cắt da phóng to” và “Tách rời từng lớp” trên trang bài học NeoEdu để quan sát biểu bì, lớp bì (mạch máu, tuyến mồ hôi, chân lông, thần kinh) và lớp mỡ. Nhóm 4 HS hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhiệm vụ: (1) Lớp sừng có vai trò gì? (2) Thụ thể trong da giúp cơ thể làm gì? (3) Khi trời lạnh và khi trời nóng, mạch máu da thay đổi thế nào và góp phần điều hòa nhiệt ra sao?

Kiến thức HS rút ra: Da gồm biểu bì và lớp bì, lớp mỡ bên dưới. Lớp sừng là hàng rào bảo vệ cơ thể. Thụ thể giúp da cảm giác. Mạch máu da là một phần của điều hòa nhiệt: trời lạnh, mạch co, lông dựng, cơ run để giữ nhiệt; trời nóng, mạch dãn, lưu lượng máu tăng ở da, tăng trao đổi nhiệt với môi trường. Da: hàng rào bảo vệ, cảm giác và tham gia điều hòa nhiệt. Điều hòa mạch máu da: thay đổi lưu lượng góp phần thay đổi trao đổi nhiệt.

Nêu được mồ hôi khi bay hơi có thể giúp cơ thể mất nhiệt; giải thích được vì sao độ ẩm cao làm giảm hiệu quả làm mát.

HS quan sát mô phỏng “Tuyến mồ hôi (cuộn tuyến và ống dẫn xoắn)” và mô phỏng về điều hòa thân nhiệt ở 37 °C. Sau đó, HS hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Mồ hôi làm mát cơ thể bằng cơ chế nào? (2) Vì sao cùng 37 °C nhưng độ ẩm 90 % thì khó chịu hơn? (3) Khi nào mồ hôi không phát huy tác dụng làm mát?

Kiến thức HS rút ra: Tuyến mồ hôi tiết mồ hôi khi trời nóng. Mồ hôi khi bay hơi có thể giúp cơ thể mất nhiệt, giữ thân nhiệt ổn định ở khoảng 37 °C. Ở độ ẩm 90 %, mồ hôi khó bay hơi, đọng thành giọt nên hiệu quả làm mát giảm, thân nhiệt có thể tăng. Làm mát chủ yếu gắn với bay hơi; môi trường ẩm hoặc áo bí làm giảm hiệu quả. Mồ hôi: khi bay hơi có thể giúp cơ thể mất nhiệt.

Vận dụng kiến thức để phân biệt đúng da, mồ hôi, điều hòa mạch máu da và nhận biết quan niệm sai về làm mát.

GV dùng bảng phụ, HS làm việc cá nhân rồi giơ thẻ (hoặc giơ tay) đáp án. Đề gồm: (1) Trong bài này, da có đặc điểm nào? A. hàng rào bảo vệ, cảm giác và tham gia điều hòa nhiệt; B. chỉ là lớp trang trí ngoài; C. không liên quan miễn dịch. (2) Trong bài này, mồ hôi có đặc điểm nào? A. chỉ có tác dụng tạo mùi; B. khi bay hơi có thể giúp cơ thể mất nhiệt; C. luôn làm tăng nội năng cơ thể. (3) Ghép: Da – hàng rào bảo vệ, cảm giác và tham gia điều hòa nhiệt; Mồ hôi – khi bay hơi có thể giúp cơ thể mất nhiệt; Điều hòa mạch máu da – thay đổi lưu lượng góp phần thay trao đổi nhiệt. (4) Mồ hôi giúp làm mát dù không thể bay hơi, hiệu quả luôn giống nhau. Đúng hay sai? (5) “Thay đổi lưu lượng góp phần thay trao đổi nhiệt” mô tả thuật ngữ nào?

Đáp án: (1) A. (2) B. (3) Da: hàng rào bảo vệ, cảm giác và tham gia điều hòa nhiệt; Mồ hôi: khi bay hơi có thể giúp cơ thể mất nhiệt; Điều hòa mạch máu da: thay đổi lưu lượng góp phần thay trao đổi nhiệt. (4) Sai, vì làm mát chủ yếu gắn với bay hơi; môi trường ẩm hoặc áo bí làm giảm hiệu quả. (5) Điều hòa mạch máu da.

Giải thích được vì sao trời nóng ẩm có thể khó chịu hơn nóng khô cùng nhiệt độ; đề xuất được cách hỗ trợ người có dấu hiệu kiệt sức do nóng.

Tình huống 1: Vì sao trời nóng ẩm có thể khó chịu hơn nóng khô cùng nhiệt độ? Tình huống 2: Trong giờ thể dục giữa trời nắng, bạn A mặt đỏ, mệt, chóng mặt. Em sẽ hỗ trợ bạn A thế nào? Mỗi nhóm thảo luận 3 phút, trình bày bằng sơ đồ hoặc lời nói. Gợi ý trả lời cần đạt: tình tình 1 – độ ẩm cao làm mồ hôi bay hơi khó hơn, giảm làm mát; tình huống 2 – đưa đến nơi mát an toàn, báo thầy cô hoặc người lớn, nới đồ và làm mát; chỉ cho uống khi bạn tỉnh và nuốt an toàn; gọi cấp cứu khi bạn lú lẫn hoặc bất tỉnh; không ép uống người bất tỉnh.

Kết quả HS cần đạt: (1) Độ ẩm cao làm mồ hôi bay hơi khó hơn, giảm hiệu quả làm mát nên cơ thể khó thải nhiệt, cảm giác bí và khó chịu hơn; hiệu quả còn phụ thuộc gió và mức độ hoạt động, không chỉ nhiệt độ số đo. (2) Đưa bạn đến nơi mát an toàn, báo người lớn hoặc y tế, nới bớt quần áo và làm mát cơ thể; chỉ cho uống khi bạn tỉnh và nuốt an toàn; gọi cấp cứu khi bạn lú lẫn hoặc bất tỉnh, không ép uống người bất tỉnh.