Giáo án Bài 36. Điều hòa môi trường trong của cơ thể người

Huy động kiến thức nền và xác định vấn đề cần giải quyết: sau vận động mất mồ hôi, cơ thể cần điều hòa những gì.

HS quan sát mô phỏng “Hai quả thận” và phần mô tả khi vận động ra 0,8 L mồ hôi, thân nhiệt tăng rồi về 37 °C. HS trả lời câu hỏi: Sau vận động mất mồ hôi, cơ thể cần điều hòa những gì? Đồng thời nêu một lần em thấy cơ thể “tự điều chỉnh” sau khi làm việc hoặc vận động.

Dự đoán ban đầu của HS: cơ thể cần điều hòa lượng nước, muối (ion) và nhiệt độ cơ thể; thận và da tham gia điều chỉnh. Nhiệm vụ học tập được ghi lên bảng: “Cơ thể điều hòa môi trường trong như thế nào?”

Nêu được khái niệm cân bằng nội môi và giải thích được chỉ số môi trường trong dao động trong khoảng phù hợp, không bất biến tuyệt đối.

HS hoạt động nhóm 4 bạn với Phiếu học tập số 1 (phần A). Nhóm đọc mục kiến thức về cân bằng nội môi, xem mô phỏng “Máu” và trả lời: (1) Cân bằng nội môi là gì? (2) Vì sao nói các chỉ số chỉ dao động trong khoảng chứ không bất biến? (3) Nhận định “Cân bằng nội môi nghĩa là mọi chỉ số cơ thể không bao giờ biến động” đúng hay sai, vì sao?

Kiến thức HS rút ra: Cân bằng nội môi là duy trì các chỉ số môi trường trong trong khoảng phù hợp. Các chỉ số dao động trong khoảng được điều hòa, không phải bất biến tuyệt đối. Nhận định “mọi chỉ số không bao giờ biến động” là sai. Sơ đồ ngắn: chỉ số môi trường trong → dao động → được điều hòa về khoảng phù hợp.

Giải thích được đường huyết được điều chỉnh bằng cơ chế gồm hormone (insulin, glucagon) và hoạt động của gan, tuyến tuỵ.

HS quan sát mô phỏng “Tuyến tuỵ” và “Gan bổ đôi” trong trang bài học NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần B) với các câu hỏi: (1) Sau bữa ăn đường huyết tăng từ khoảng 5 lên khoảng $7{,}6\ \mathrm{mmol/L}$, tuyến tuỵ tiết hormone nào? (2) Gan làm gì với glucose? (3) Sau 2–3 giờ đường huyết trở về khoảng bao nhiêu và nhờ đâu? (4) Lúc đói tuyến tuỵ tiết hormone nào và gan làm gì?

Kết quả HS hoàn thành: Sau bữa ăn, đường huyết từ khoảng 5 lên khoảng $7{,}6\ \mathrm{mmol/L}$; tuỵ tiết insulin; gan cất glucose thành glycogen; sau 2–3 giờ đường huyết về lại khoảng 5. Lúc đói, tuỵ tiết glucagon, gan trả glucose vào máu. Kiến thức rút ra: đường huyết được điều chỉnh bằng cơ chế gồm hormone và hoạt động cơ quan (gan, tuỵ).

Mô tả được vai trò phối hợp của thận và tuần hoàn trong điều chỉnh nước, muối và vận chuyển chất; phân biệt được với cân bằng nội môi và đường huyết.

HS quan sát mô phỏng “Hai quả thận” theo cặp, trả lời phần C của Phiếu học tập số 1: (1) Khi vận động ra 0,8 L mồ hôi, thận đã làm gì với nước? (2) Tuần hoàn có vai trò gì trong việc vận chuyển nước, muối và các chất? (3) Lập bảng so sánh ngắn ba khái niệm: cân bằng nội môi, đường huyết, phối hợp thận và tuần hoàn (đối tượng điều chỉnh và cơ chế).

Kết quả: Khi mất 0,8 L mồ hôi, thận giữ nước để hạn chế mất nước. Tuần hoàn vận chuyển nước, muối và các chất đến nơi cần điều chỉnh. Phân biệt: cân bằng nội môi là khái niệm chung về duy trì các chỉ số môi trường trong; đường huyết là một chỉ số cụ thể được điều chỉnh bằng hormone và gan, tuỵ; phối hợp thận và tuần hoàn là cơ chế điều chỉnh nước, muối và vận chuyển chất.

Củng cố kiến thức về cân bằng nội môi, đường huyết, phối hợp thận và tuần hoàn; sửa quan niệm sai.

Trò chơi “Ai nhanh hơn” theo nhóm, làm các bài tập đã cho: (1) Trong bài này, cân bằng nội môi có đặc điểm nào? A. duy trì các chỉ số môi trường trong trong khoảng phù hợp; B. mọi chỉ số luôn đúng một số không đổi; C. chỉ là giữ nhiệt độ phòng. (2) Trong bài này, đường huyết có đặc điểm nào? A. không liên quan tế bào; B. được điều chỉnh bằng cơ chế gồm hormone và hoạt động cơ quan; C. chỉ phụ thuộc một bữa ăn. (3) Ghép khái niệm với đặc điểm: Cân bằng nội môi, Đường huyết, Phối hợp thận và tuần hoàn. (4) Nhận định “Cân bằng nội môi nghĩa mọi chỉ số cơ thể không bao giờ biến động” đúng hay sai. (5) Chọn thuật ngữ phù hợp cho “tham gia điều chỉnh nước, muối và vận chuyển chất”.

Đáp án: (1) A, vì cân bằng nội môi là duy trì các chỉ số môi trường trong trong khoảng phù hợp; chỉ số dao động trong khoảng được điều hòa, không bất biến tuyệt đối. (2) B, vì đường huyết được điều chỉnh bằng cơ chế gồm hormone và hoạt động cơ quan. (3) Cân bằng nội môi – duy trì các chỉ số môi trường trong trong khoảng phù hợp; Đường huyết – được điều chỉnh bằng cơ chế gồm hormone và hoạt động cơ quan; Phối hợp thận và tuần hoàn – tham gia điều chỉnh nước, muối và vận chuyển chất. (4) Sai, vì chỉ số dao động trong khoảng được điều hòa, không phải bất biến tuyệt đối. (5) Phối hợp thận và tuần hoàn.

Vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống thực tế: điều hòa môi trường trong sau vận động và lí do không tự chẩn đoán bệnh từ một lần đo đường huyết sau ăn.

Nhóm 4 bạn thảo luận hai tình huống: (1) Sau vận động mất mồ hôi, cơ thể cần điều hòa những gì? (2) Vì sao một số đo đường huyết cao sau ăn không đủ để học sinh tự chẩn đoán bệnh? Mỗi nhóm trình bày ngắn gọn bằng sơ đồ hoặc đóng vai “bác sĩ” và “học sinh” cho tình huống (2).

Tình huống (1): Cơ thể cần điều hòa nước, ion và nhiệt độ; thận, da, tuần hoàn và hệ điều hòa phối hợp. Không khuyên mọi người uống cùng một lượng bất kể bệnh nền. Tình huống (2): Đường huyết sau ăn tăng là sinh lí bình thường trong một thời gian ngắn; cần thời điểm đo, phương pháp và tiêu chuẩn chuyên môn, có thể phải lặp xét nghiệm; không tự dùng insulin hoặc thuốc. Sản phẩm: sơ đồ hoặc đoạn đóng vai của nhóm.