Giáo án Bài 35. Hệ bài tiết ở người

Huy động kiến thức sẵn có về việc cơ thể thải các chất ra ngoài; nêu được vấn đề cần giải quyết trong bài: bài tiết khác với thải phân như thế nào.

GV đưa ra hai câu hỏi và cho HS trả lời nhanh bằng cách giơ thẻ hoặc viết vào bảng con:

• Câu hỏi 1: Hằng ngày, cơ thể em thải những gì ra khỏi cơ thể? Kể tên ít nhất hai loại.
• Câu hỏi 2: Nước tiểu và phân có giống nhau về nguồn gốc không?
  Sau đó GV nêu vấn đề: “Vì sao uống ít nước thì nước tiểu sẫm màu hơn, nhưng màu nước tiểu một lần không đủ để kết luận bị bệnh?”

HS nêu được ít nhất hai loại chất thải (nước tiểu, phân, mồ hôi, khí thở ra). Dự kiến HS trả lời câu 2 là “không giống nhau”. HS ghi vấn đề cần giải quyết vào vở: vì sao nước tiểu thay đổi theo lượng nước uống và vì sao không chẩn đoán bệnh từ màu một lần.

Nêu được khái niệm bài tiết và phân biệt được nước tiểu với phân dựa trên nguồn gốc sản phẩm thải ra.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục Kiến thức và khái niệm trong SGK hoặc trang bài học NeoEdu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A) bằng cách trả lời ba câu hỏi:

• Câu 1: Bài tiết là gì? Sản phẩm của bài tiết xuất phát từ đâu?
• Câu 2: Phân chủ yếu chứa những gì và được tạo ra từ đâu trong cơ thể?
• Câu 3: Vì sao không thể nói nước tiểu là “thức ăn chưa tiêu hóa”?

Khái niệm bài tiết: loại sản phẩm chuyển hóa và chất dư ra khỏi môi trường trong của cơ thể.
Bảng so sánh đúng:

• Nước tiểu: có nguồn gốc từ máu, gồm sản phẩm chuyển hóa và chất dư; được thải ra qua quá trình bài tiết.
• Phân: chủ yếu chứa phần không tiêu hóa và thành phần khác từ ruột; là thải phân, không phải bài tiết.
  Kết luận HS rút ra: nước tiểu và phân khác nhau về nguồn gốc; nước tiểu không phải là thức ăn chưa tiêu hóa.

Mô tả được vai trò của thận và ba quá trình lọc, tái hấp thu, bài tiết tạo nước tiểu; giải thích được vì sao lượng nước tiểu thay đổi theo lượng nước uống.

Nhóm 4 người quan sát mô phỏng 3D “Hai quả thận” trong trang bài học NeoEdu: bổ thận để thấy vỏ, tủy và bể thận; chọn chức năng “tua nhanh một ngày” để xem nước tiểu chảy xuống bóng đái. Nhóm đọc số liệu:

• Máu tới thận khoảng $1{,}2\ \mathrm{L/phút}$.
• Cầu thận lọc khoảng $170\ \mathrm{L}$ nước tiểu đầu mỗi ngày.
• Ống thận tái hấp thu hơn $99\%$ nước và chất cần thiết, còn khoảng $1{,}5\ \mathrm{L}$ nước tiểu chính thức.
• Bóng đái đầy khoảng $300\ \mathrm{mL}$ thì thải ra, khoảng 5 lần mỗi ngày.
  Nhóm hoàn thành phần B của Phiếu học tập số 1: vẽ sơ đồ “máu → lọc → nước tiểu đầu → tái hấp thu → nước tiểu chính thức → bài tiết” và trả lời: Vì sao uống ít nước thì nước tiểu ít và cô đặc hơn?

Sơ đồ đúng: máu vào cầu thận, được lọc tạo nước tiểu đầu (khoảng $170\ \mathrm{L}$/ngày); ống thận tái hấp thu hơn $99\%$ nước và chất cần thiết; còn lại khoảng $1{,}5\ \mathrm{L}$ nước tiểu chính thức, xuống bóng đái và được bài tiết ra ngoài.
Kiến thức rút ra: thận lọc máu và điều chỉnh nước, muối qua tạo nước tiểu. Uống ít nước thì cơ thể giữ lại nhiều nước hơn, nước tiểu ít và cô đặc hơn. Chức năng này của thận là bài tiết, khác với thải phân.

Vận dụng khái niệm bài tiết, thận, nước tiểu để làm bài tập trắc nghiệm và nhận định đúng sai; sửa được quan niệm sai thường gặp.

HS làm việc cá nhân rồi kiểm tra chéo với bạn cùng bàn các bài tập sau (đề lấy từ bài học):

1. Trong bài này, bài tiết có đặc điểm nào? A. chỉ là thải thức ăn không tiêu hóa; B. chỉ có ở ruột già; C. loại sản phẩm chuyển hóa và chất dư ra khỏi môi trường trong.
2. Trong bài này, thận có đặc điểm nào? A. lọc máu và tham gia điều chỉnh nước, muối qua tạo nước tiểu; B. lọc trực tiếp thức ăn trong dạ dày; C. chỉ dự trữ oxygen.
3. Nhận định: “Thải phân và bài tiết nước tiểu đều chỉ là loại thức ăn chưa tiêu hóa.” Đúng hay sai? Vì sao?
4. Ghép: Bài tiết – loại sản phẩm chuyển hóa và chất dư ra khỏi môi trường trong; Thận – lọc máu và tham gia điều chỉnh nước, muối qua tạo nước tiểu; Nước tiểu – hình thành qua lọc, tái hấp thu và các quá trình bài tiết ở thận.

Đáp án:

1. C.
2. A.
3. Sai. Lí do: nước tiểu là sản phẩm chuyển hóa và chất dư từ máu, còn phân chủ yếu chứa phần không tiêu hóa và thành phần khác từ ruột. Nhận định này làm HS nhầm chức năng lọc máu của thận với thải phân.
4. Bài tiết – loại sản phẩm chuyển hóa và chất dư ra khỏi môi trường trong; Thận – lọc máu và tham gia điều chỉnh nước, muối qua tạo nước tiểu; Nước tiểu – hình thành qua lọc, tái hấp thu và các quá trình bài tiết ở thận.

Giải quyết được tình huống thực tế: giải thích vì sao uống ít nước làm nước tiểu cô đặc nhưng không chẩn đoán bệnh từ một lần; nhận định đúng việc tự dùng thuốc lợi tiểu.

GV nêu tình huống: “Bạn Lan uống ít nước suốt cả tuần, nước tiểu sẫm màu. Bạn định tự mua thuốc lợi tiểu để “rửa thận” và kết luận mình bị bệnh thận.”
Nhóm 2 người thực hiện hai nhiệm vụ:

• Nhiệm vụ 1: Giải thích vì sao nước tiểu của Lan sẫm màu nhưng không thể kết luận bị bệnh chỉ từ một lần quan sát.
• Nhiệm vụ 2: Lan có nên tự dùng thuốc lợi tiểu không? Nêu lí do và lời khuyên.

Nhiệm vụ 1: Cơ thể điều chỉnh giữ nước nên lượng và nồng độ nước tiểu thay đổi khi uống ít nước; màu nước tiểu còn do thức ăn, thuốc và tình trạng khác. Triệu chứng kéo dài cần đi khám y tế.
Nhiệm vụ 2: Không nên. Thuốc lợi tiểu ảnh hưởng đến cân bằng nước, ion và có nguy cơ, chỉ dùng theo chỉ định của nhân viên y tế. Lời khuyên đúng: uống nước phù hợp, không nhịn tiểu kéo dài, đi khám khi triệu chứng kéo dài.