Giáo án Bài 34. Hệ hô hấp ở người

Tạo tình huống có vấn đề, giúp HS nhận ra sự thay đổi thể tích lồng ngực khi thở và đặt câu hỏi về cách không khí và oxygen đi vào cơ thể.

HS đặt bàn tay lên ngực, thở bình thường khoảng 3 lần, sau đó hít sâu rồi thở ra từ từ. HS trả lời hai câu hỏi: (1) Lồng ngực thay đổi như thế nào khi hít vào và khi thở ra? (2) Không khí đi từ mũi, miệng tới đâu và oxygen vào máu bằng cách nào?

HS nhận ra lồng ngực nở ra khi hít vào và xẹp xuống khi thở ra; nêu được vấn đề cần giải quyết trong bài: không khí được đưa vào phổi như thế nào, và vì sao $\mathrm{O_2}$ đi vào máu còn $\mathrm{CO_2}$ đi ra ở phế nang.

HS nêu được định nghĩa thông khí và giải thích được cơ chế hít vào, thở ra dựa trên thay đổi thể tích lồng ngực.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng 3D “Cơ hoành” và “Hai lá phổi” trên trang bài học NeoEdu. Nhiệm vụ: (1) Quan sát cơ hoành khi hít vào và khi thở ra. (2) Ghi lại các thay đổi của xương sườn, lồng ngực, phổi và hướng đi của không khí. (3) Đối chiếu với thông số: lúc nghỉ thở khoảng 15 lần/phút, mỗi lần khoảng 500 mL; khi hít vào cơ hoành co, hạ xuống khoảng $1{,}5$ cm. Hoàn thành phần A của Phiếu học tập số 1.

Kiến thức HS rút ra: Thông khí là đưa không khí vào và ra phổi nhờ thay đổi thể tích lồng ngực. Hít vào: cơ hoành co, hạ xuống khoảng $1{,}5$ cm; xương sườn nâng lên; lồng ngực và phổi nở ra; không khí tràn vào qua đường dẫn khí (thanh quản, khí quản, phế quản). Thở ra: diễn ra ngược lại. Phiếu học tập số 1 phần A hoàn thành đúng.

HS giải thích được vì sao $\mathrm{O_2}$ từ không khí vào máu còn $\mathrm{CO_2}$ từ máu ra phế nang, qua đó giải quyết tình huống trong bài.

HS quan sát mô phỏng “Chùm phế nang với mao mạch (phóng to)” và “Hai lá phổi” (phế quản chia nhánh tới các phế nang). Nhiệm vụ: (1) Mô tả đặc điểm bề mặt phế nang. (2) Xác định chiều di chuyển của $\mathrm{O_2}$ và $\mathrm{CO_2}$. (3) Đọc thông số: khí thở ra có khoảng $16{,}40\%$ $\mathrm{O_2}$ và khoảng $4{,}10\%$ $\mathrm{CO_2}$; nhận xét so với không khí hít vào. (4) Trả lời tình huống: “Vì sao $\mathrm{O_2}$ từ không khí vào máu còn $\mathrm{CO_2}$ từ máu ra phế nang?” Điền phần B của Phiếu học tập số 1. Sau đó phân biệt ba khái niệm: thông khí, trao đổi khí ở phế nang, hô hấp tế bào.

Kiến thức HS rút ra: Phế nang có bề mặt mỏng và rộng, tiếp xúc với mao mạch, nên trao đổi khí được. $\mathrm{O_2}$ khuếch tán từ phế nang vào máu, $\mathrm{CO_2}$ khuếch tán từ máu ra phế nang. Khí thở ra có ít $\mathrm{O_2}$ ($16{,}40\%$) và nhiều $\mathrm{CO_2}$ ($4{,}10\%$) hơn so với không khí hít vào. Lời giải tình huống: Chênh lệch nồng độ hoặc áp suất riêng phần thúc đẩy khuếch tán qua bề mặt mỏng, ẩm; hai khí không biến đổi trực tiếp thành nhau tại phế nang. Phân biệt: thông khí và trao đổi khí cung cấp khí; hô hấp tế bào phân giải chất trong tế bào. Chúng có liên hệ nhưng khác vị trí và bản chất.

HS nêu được các tác nhân gây hại cho hệ hô hấp và đề xuất biện pháp bảo vệ hô hấp cho bản thân, gia đình.

HS làm việc theo nhóm 4 người, thảo luận hai câu hỏi: (1) Khói thuốc, bụi bám vào đường hô hấp có ảnh hưởng gì tới việc thở và trao đổi khí? (2) Em và gia đình có thể làm gì để tránh khói thuốc, bụi và duy trì không khí phù hợp trong nhà? Ghi kết quả vào phần D của Phiếu học tập số 1.

Kiến thức HS rút ra: Khói bụi bám vào đường hô hấp, gây cản trở đường dẫn khí và ảnh hưởng tới trao đổi khí ở phế nang. Biện pháp bảo vệ hô hấp: không hút thuốc, tránh khói thuốc và bụi; giữ không khí trong lành, thông thoáng, đeo khẩu trang khi ở nơi nhiều bụi; không đốt vật liệu gây khói trong nhà.

HS củng cố được định nghĩa thông khí, phế nang, bảo vệ hô hấp; phân biệt được thông khí với hô hấp tế bào; giải thích được quan niệm sai.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm các câu: (1) Trắc nghiệm: thông khí có đặc điểm nào? (2) Trắc nghiệm: phế nang có đặc điểm nào? (3) Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng. (4) Xác định Đúng/Sai: “Hít thở và hô hấp tế bào là hoàn toàn một quá trình ở phổi.” (5) Điền thuật ngữ: “tránh khói thuốc, bụi và duy trì không khí phù hợp” mô tả {{1}}. (6) Bạn A khẳng định “Hít thở và hô hấp tế bào là hoàn toàn một quá trình ở phổi”. Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án: (1) B: đưa không khí vào và ra phổi nhờ thay đổi thể tích lồng ngực. (2) C: bề mặt mỏng và rộng trao đổi khí với mao mạch. (3) Thông khí – đưa không khí vào và ra phổi nhờ thay đổi thể tích lồng ngực; Phế nang – bề mặt mỏng và rộng trao đổi khí với mao mạch; Bảo vệ hô hấp – tránh khói thuốc, bụi và duy trì không khí phù hợp. (4) Sai. (5) Bảo vệ hô hấp. (6) Lí do: thông khí và trao đổi khí cung cấp khí, còn hô hấp tế bào phân giải chất trong tế bào; chúng liên hệ nhưng khác vị trí và bản chất. Hệ quả: sẽ cho rằng mọi chuyển hoá tạo năng lượng đều xảy ra ở phổi và không giải thích được hoạt động của tế bào khác. Kết luận đúng: Hít thở (thông khí) và trao đổi khí ở phổi cung cấp khí; hô hấp tế bào diễn ra trong tế bào.

HS vận dụng kiến thức về hô hấp để nêu đúng trình tự xử trí ban đầu, biết gọi 115 và làm theo điều phối; thực hành kĩ năng chỉ trên mô hình, không thực hiện trên bạn bè.

Tình huống: Một người bất tỉnh, không thở bình thường tại sân trường. HS nêu việc cần làm trước và trình bày trình tự. Thực hành theo nhóm 4: một bạn đóng vai người gặp nạn, các bạn còn lại thực hiện trình tự trên mô hình hồi sức chuyên dụng, dùng điện thoại mô phỏng gọi 115. Ghi báo cáo theo mẫu: kiểm tra an toàn, gọi hỗ trợ/cấp cứu, đánh giá thở theo hướng dẫn, hồi sức theo huấn luyện/điều phối, bàn giao y tế. Nêu kết quả và điều còn chưa chắc chắn.

Trình tự xử trí ban đầu: bảo đảm an toàn cho bản thân và người gặp nạn; gọi người lớn và 115; làm theo điều phối; nhận biết không đáp ứng và không thở bình thường; hồi sức chỉ theo huấn luyện, hướng dẫn hiện hành và chỉ trên mô hình; bàn giao cho nhân viên y tế. Báo cáo của nhóm ghi “phân tích dữ liệu minh họa” hoặc “kết quả thực hành trên mô hình”; không ghi đã cứu sống người khi chỉ luyện mô hình. Không ép ngực hoặc thổi ngạt lên bạn để thử; không vào vùng nguy hiểm để cứu.