Giáo án Bài 33. Máu và hệ tuần hoàn của cơ thể người

Huy động kiến thức nền của HS về máu và hoạt động của tim; xác định vấn đề cần giải quyết trong bài: máu gồm những thành phần nào, máu đi theo những đường nào và nhịp mạch thay đổi ra sao khi vận động.

GV nêu tình huống: “Khi chạy nhanh vài vòng sân, em thấy tim đập nhanh và thở gấp. Vì sao cơ thể phải làm như vậy? Máu đóng vai trò gì trong việc này?” HS suy nghĩ cá nhân khoảng 1 phút, ghi dự đoán ngắn vào vở, sau đó chia sẻ với bạn bàn bên. GV ghi nhanh các ý chính lên bảng.

Mỗi HS có 2–3 dòng dự đoán ban đầu, ví dụ: “Máu mang khí oxygen đến các cơ đang hoạt động, nên tim phải bơm nhanh hơn”; “Máu vận chuyển chất cần cho cơ; khi vận động cơ cần nhiều hơn nên nhịp tim tăng”.
GV chốt ba câu hỏi định hướng:

• Máu gồm những thành phần nào?
• Máu đi theo những vòng nào?
• Nhịp mạch thay đổi thế nào và đo như thế nào?

Phân biệt được hồng cầu, bạch cầu và tiểu cầu dựa trên chức năng; nêu được chức năng cụ thể của từng loại: hồng cầu vận chuyển $\mathrm{O_2}$ nhờ hemoglobin, bạch cầu tham gia bảo vệ cơ thể và đáp ứng miễn dịch, tiểu cầu tham gia quá trình đông máu.

Kĩ thuật mảnh ghép.
Vòng 1 (nhóm chuyên gia, 3 nhóm, mỗi nhóm nghiên cứu một loại tế bào): HS đọc nội dung tương ứng trong Phiếu học tập số 1, trả lời ba câu hỏi: (1) Loại tế bào này có chức năng gì? (2) Chất hoặc cơ chế nào giúp nó thực hiện chức năng đó? (3) Nếu thiếu loại tế bào này, cơ thể gặp vấn đề gì?
Vòng 2 (nhóm mảnh ghép gồm 3 HS, mỗi người đến từ một nhóm chuyên gia khác nhau): mỗi HS trình bày ngắn gọn loại tế bào mình nghiên cứu, các bạn ghi vào bảng so sánh trong Phiếu học tập số 1. Sau đó GV kiểm tra nhanh bằng bài tập tương tác trên NeoEdu.

Bảng so sánh hoàn chỉnh (ghi trong Phiếu học tập số 1):

• Hồng cầu: vận chuyển $\mathrm{O_2}$ nhờ hemoglobin.
• Bạch cầu: tham gia bảo vệ cơ thể và đáp ứng miễn dịch.
• Tiểu cầu: tham gia quá trình đông máu.
  Kết luận HS rút ra: ba loại tế bào máu có chức năng khác nhau; không nhầm chức năng “mang oxygen” với chức năng “bảo vệ” hay “đông máu”.
  Câu hỏi phụ: “Hồng cầu có chức năng miễn dịch không?” Đáp án: không; đáp ứng miễn dịch thuộc chức năng của bạch cầu.

Mô tả được đường đi của máu trong vòng tuần hoàn nhỏ và vòng tuần hoàn lớn; giải thích được vì sao không phải mọi động mạch đều mang máu giàu $\mathrm{O_2}$.

HS quan sát mô phỏng 3D “Tim bốn ngăn” và “Vòng tuần hoàn nhỏ, vòng tuần hoàn lớn” trên NeoEdu, theo cặp đôi trả lời: (1) Tim có mấy ngăn, gồm những ngăn nào? (2) Trong vòng tuần hoàn nhỏ, máu từ tâm thất phải đi đến đâu và mang máu giàu hay nghèo $\mathrm{O_2}$? (3) Trong vòng tuần hoàn lớn, máu từ tâm thất trái đi qua động mạch chủ đến đâu? (4) Vì sao khẳng định “mọi động mạch đều mang máu giàu $\mathrm{O_2}$” là sai? Sau đó HS vẽ sơ đồ đường đi của máu vào vở.

Sơ đồ đường đi của máu:

• Vòng tuần hoàn nhỏ: tâm thất phải → động mạch phổi (máu nghèo $\mathrm{O_2}$) → phổi → tĩnh mạch phổi (máu giàu $\mathrm{O_2}$) → tâm nhĩ trái.
• Vòng tuần hoàn lớn: tâm thất trái → động mạch chủ → mao mạch các cơ quan (trao đổi $\mathrm{O_2}$) → tĩnh mạch chủ → tâm nhĩ phải.
  Giải thích đúng: động mạch được định nghĩa là mạch đi từ tim; động mạch phổi mang máu ít $\mathrm{O_2}$ đến phổi, không phân loại theo màu. Do đó không thể nói mọi động mạch đều giàu $\mathrm{O_2}$.

Đo (hoặc phân tích dữ liệu minh họa) nhịp mạch nghỉ và sau vận động nhẹ; tính được nhịp mạch theo lần/phút và mức tăng; rút ra nhận xét về ảnh hưởng của vận động đến nhịp mạch.

Nhóm 3 HS thực hành theo đúng quy trình an toàn:
(1) Ngồi nghỉ, yên lặng khoảng 2 phút.
(2) Đếm mạch ở cổ tay trong 30 s, nhân 2 để có nhịp/phút; lặp lại 2 lần.
(3) Vận động nhẹ (đi bộ tại chỗ 1 phút), nghỉ lại rồi đếm mạch trong 30 s, nhân 2.
(4) Tính mức chênh lệch nhịp mạch.
Nếu nhóm không đo được, dùng dữ liệu minh họa: nghỉ 36 nhịp/30 s → 72 lần/phút; sau vận động nhẹ 48 nhịp/30 s → 96 lần/phút; chênh lệch 24.
Lưu ý: không bắt bạn vận động quá sức, dừng khi bạn khó chịu; không công khai số sức khỏe của bạn. Ghi kết quả vào Phiếu ghi mạch.

Bảng ghi trong Phiếu ghi mạch: tên mẫu hoặc “dữ liệu minh họa”; điều kiện (nghỉ/sau vận động nhẹ); số nhịp đếm trong 30 s; nhịp/phút; nhận xét và điều còn chưa chắc chắn.
Với dữ liệu minh họa: nghỉ 36 nhịp/30 s → 72 lần/phút; sau vận động nhẹ 48 nhịp/30 s → 96 lần/phút; tăng 24 lần/phút.
Nhận xét đúng: nhịp mạch tăng sau vận động nhẹ; chưa đủ dữ liệu để kết luận về sức khỏe. Nếu chưa đo thật, bắt buộc ghi “phân tích dữ liệu minh họa”.

Củng cố chức năng của hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và nhận ra quan niệm sai về động mạch.

HS làm bài tập 1–5: cá nhân 5 phút; đối chiếu theo cặp 2 phút; GV chữa nhanh 5 phút. Có thể dùng bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu để HS kiểm tra ngay.
Bài 1: Trong bài này, hồng cầu có đặc điểm nào? A. vận chuyển oxygen nhờ hemoglobin; B. chủ yếu tạo kháng thể; C. là thành mạch máu.
Bài 2: Trong bài này, bạch cầu có đặc điểm nào? A. tạo xương cứng; B. tham gia bảo vệ cơ thể và đáp ứng miễn dịch; C. chỉ vận chuyển oxygen như hồng cầu.
Bài 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu.
Bài 4: Đúng hay sai: “Mọi động mạch đều mang máu giàu oxygen.”
Bài 5: Chọn thuật ngữ phù hợp: “tham gia quá trình đông máu” mô tả {{1}}.

Đáp án:

1. A (hồng cầu vận chuyển oxygen nhờ hemoglobin).
2. B (bạch cầu tham gia bảo vệ cơ thể và đáp ứng miễn dịch).
3. Hồng cầu – vận chuyển oxygen nhờ hemoglobin; Bạch cầu – tham gia bảo vệ cơ thể và đáp ứng miễn dịch; Tiểu cầu – tham gia quá trình đông máu.
4. Sai. Lí do: động mạch được định nghĩa là mạch đi từ tim; động mạch phổi mang máu ít oxygen đến phổi, không phân loại theo màu.
5. Tiểu cầu.

Vận dụng kiến thức để giải quyết tình huống nhịp mạch; viết lập luận khoa học ngắn gọn, nêu được điều kiện và giới hạn của kết luận.

HS làm bài 7, 8 và 9 theo cặp trong Phiếu học tập số 2.
Bài 7: Đo mạch minh họa nghỉ 72 lần/phút, sau vận động nhẹ 96 lần/phút. Tăng bao nhiêu và có đủ chẩn đoán bệnh không?
Bài 8: Vì sao truyền máu cần kiểm tra tương hợp do cơ sở y tế, không chỉ nghe “cùng nhóm”?
Bài 9: Một bạn khẳng định: “Mọi động mạch đều mang máu giàu oxygen.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án mẫu:
Bài 7: Tăng 24 lần/phút (96 − 72). Thay đổi này có thể là đáp ứng hoạt động, không đủ để chẩn đoán bệnh. Cần xét thêm tuổi, cách đo, thời gian nghỉ và ý kiến y tế khi có bất thường.
Bài 8: Truyền máu không tương hợp có nguy cơ phản ứng miễn dịch và nhiễm trùng; cần xét nghiệm, sàng lọc và quy trình chuyên môn của cơ sở y tế. HS không thử máu thật.
Bài 9: Lí do: động mạch được định nghĩa là mạch đi từ tim; động mạch phổi mang máu ít oxygen đến phổi. Hệ quả: ghi sai thành phần khí của máu đi từ tim tới phổi. Phát biểu sửa đúng: “Động mạch là mạch đi từ tim; động mạch phổi mang máu ít oxygen đến phổi.”
Tiêu chí chấm (tham khảo): bài 7 và 9: 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ khoa học, 40% suy luận đúng, 20% kết luận và điều kiện. Bài 8: 40% nêu đúng cơ chế hoặc tiêu chí, 40% áp dụng vào tình huống, 20% nêu điều kiện hoặc hạn chế.

Vận dụng kiến thức về tế bào máu và tuần hoàn để giải thích một tình huống thực tế về truyền máu và theo dõi nhịp mạch trong đời sống.

Tình huống: Bạn An nói: “Nhóm máu của tớ giống bạn Bình, vậy tớ có thể hiến máu cho bạn ấy luôn mà không cần kiểm tra gì.” HS suy nghĩ và viết 3–5 câu trả lời nêu: vì sao cần kiểm tra tương hợp do cơ sở y tế thực hiện; vai trò của bạch cầu và hồng cầu khi máu không tương hợp; một lời khuyên cho bạn An.
Về nhà (tự nguyện): nếu có điều kiện, đo nhịp mạch nghỉ và sau 1 phút đi bộ tại chỗ theo đúng quy trình an toàn; nếu không đo được, ghi “phân tích dữ liệu minh họa”.

Đoạn trả lời mẫu: “Không thể chỉ dựa vào việc cùng nhóm vì truyền máu có thể gây phản ứng miễn dịch và nhiễm trùng. Bạch cầu tham gia đáp ứng miễn dịch nên có thể phản ứng với máu lạ; hồng cầu có thể bị phá hủy nếu máu không tương hợp. Vì vậy cần xét nghiệm, sàng lọc và thực hiện đúng quy trình của cơ sở y tế. Lời khuyên: hãy hỏi cán bộ y tế và chỉ hiến máu tại cơ sở được cấp phép.”
Phiếu ghi mạch về nhà (nếu có): ghi đúng số nhịp đếm trong 30 s, nhân 2 và nhận xét.