Giáo án Bài 31. Hệ vận động ở người

Kích thích tư duy, dẫn dắt HS nhận ra xương không tự cử động, cơ co mới tạo ra chuyển động.

GV đưa ra tình huống: Khi em nâng cặp sách lên vai, cẳng tay gập lại. Xương cẳng tay có tự cử động được không? Bộ phận nào tạo ra lực làm tay gập? GV ghi ý kiến HS lên bảng.

HS nêu được: xương không tự co giãn; cơ co tạo lực kéo xương; cơ nối với xương qua gân và chuyển động xảy ra quanh khớp. Từ đó, HS nêu nhiệm vụ học tập: tìm hiểu bộ xương, cơ xương, khớp và cơ chế gập, duỗi cẳng tay.

Nêu được vai trò bộ xương và cơ chế vận động của cơ xương; giải thích được cơ co tạo lực kéo xương quanh khớp.

HS hoạt động theo nhóm 4, dùng Phiếu học tập số 1 và mô phỏng 3D trên NeoEdu (xương cánh tay, xương quay, xương trụ, cơ hai đầu, cơ ba đầu). Nhiệm vụ: (1) Quan sát mô phỏng, tách cơ ra và xác định bộ xương nâng đỡ, bảo vệ và chỗ bám cơ. (2) Nêu vai trò bộ xương. (3) Quan sát cơ hai đầu khi gập và cơ ba đầu khi duỗi, nêu cơ chế co kéo xương quanh khớp.

Kết quả nhóm ghi trên Phiếu học tập số 1:

• Bộ xương: nâng đỡ, bảo vệ và tạo chỗ bám cơ.
• Cơ xương: khi co tạo lực kéo xương quanh khớp; cơ chủ yếu kéo khi co.
• Khi gập cẳng tay, cơ hai đầu co, ngắn lại và kéo xương cẳng tay lên.
• Khi duỗi cẳng tay, cơ ba đầu co và kéo xương cẳng tay xuống.
  Kiến thức HS rút ra: Bộ xương là khung nâng đỡ, bảo vệ và chỗ bám của cơ; cơ xương co tạo lực kéo xương quanh khớp.

Nêu được khái niệm khớp; phân biệt được khớp có cấu tạo và mức vận động khác nhau, đặc biệt là khớp sọ và khớp vai.

HS làm việc theo cặp đôi, quan sát mô phỏng khớp khuỷu (sụn khớp, dịch khớp, bao khớp) trên NeoEdu; sau đó so sánh khớp sọ, khớp đốt sống và khớp vai dựa trên thông tin trong bài. Nhiệm vụ: Trả lời câu hỏi: Khớp là gì? Vì sao khớp sọ ít hoặc không cử động còn khớp vai cử động được nhiều hơn? Khớp khuỷu có những thành phần nào?

Kết quả cặp đôi:

• Khớp: nơi các xương nối nhau với mức vận động khác nhau.
• Khớp khuỷu gồm sụn khớp, dịch khớp và bao khớp.
• Khớp sọ: ít hoặc không cử động, dùng để bảo vệ não.
• Khớp đốt sống: bán động.
• Khớp vai: có phạm vi cử động lớn hơn khớp sọ.
  Kiến thức HS rút ra: Các khớp khác nhau về cấu tạo và mức vận động; không phải mọi khớp đều cử động như khớp vai.

Vận dụng kiến thức để phân biệt bộ xương, cơ xương, khớp; nhận biết và bác bỏ quan niệm sai về khớp.

HS làm bài tập 1 đến 5 (trắc nghiệm, ghép đôi, đúng sai, điền từ) theo nhóm, sau đó bài tập 9 (lập luận bác bỏ quan niệm sai).
Bài 1: Trong bài này, bộ xương có đặc điểm nào? A. chỉ có vai trò dự trữ mỡ; B. nâng đỡ, bảo vệ và tạo chỗ bám cơ; C. tự co như cơ để kéo vật.
Bài 2: Trong bài này, cơ xương có đặc điểm nào? A. đẩy xương bằng cách giãn vô hạn; B. không cần năng lượng; C. co tạo lực kéo xương quanh khớp.
Bài 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng: Bộ xương; Cơ xương; Khớp.
Bài 4: Mọi khớp trong cơ thể đều có phạm vi cử động như khớp vai. Đúng hay sai?
Bài 5: Chọn thuật ngữ phù hợp: “nơi các xương nối nhau với mức vận động khác nhau” mô tả {{1}}.
Bài 9: Một bạn khẳng định: “Mọi khớp trong cơ thể đều có phạm vi cử động như khớp vai.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án và đáp án mẫu:

• Bài 1: B. Bộ xương nâng đỡ, bảo vệ và tạo chỗ bám cơ.
• Bài 2: C. Cơ xương co tạo lực kéo xương quanh khớp.
• Bài 3: Bộ xương – nâng đỡ, bảo vệ và tạo chỗ bám cơ; Cơ xương – co tạo lực kéo xương quanh khớp; Khớp – nơi các xương nối nhau với mức vận động khác nhau.
• Bài 4: Sai. Khớp có cấu tạo và mức vận động khác; khớp sọ ít hoặc không cử động như khớp vai.
• Bài 5: Khớp.
• Bài 9 (thang chấm 100%): 40% nêu đúng lí do: khớp có cấu tạo và mức vận động khác; khớp sọ ít hoặc không cử động như khớp vai. 30% nêu hệ quả phù hợp: có thể cố xoay khớp có phạm vi hẹp và gây tổn thương. 30% phát biểu sửa đúng, không khẳng định quá mức: Các khớp có cấu tạo và mức vận động khác nhau; không phải khớp nào cũng cử động như khớp vai.

Giải thích được vì sao gập, duỗi cẳng tay cần nhóm cơ đối kháng phối hợp; vận dụng nguyên tắc an toàn khi nghi gãy xương.

Phần A: HS giải tình huống: Vì sao gập và duỗi cẳng tay cần nhóm cơ hoạt động phối hợp? Dùng mô phỏng: cẳng tay cầm quả tạ 2 kg gập lên, quan sát cơ hai đầu và cơ ba đầu. Theo mô phỏng, khi giữ cẳng tay ngang, khớp khuỷu là điểm tựa nên cơ phải kéo khoảng $151\,\mathrm{N}$.
Phần B: Tình huống: Sau khi ngã, bạn nghi gãy xương cẳng tay. Nên nắn thẳng ngay không? HS thảo luận và thực hành trên mô hình tay (không thực hành trên người).
Phiếu học tập số 2 dùng cho phần B.

Phần A: Cơ chủ yếu kéo khi co; khi gập, cơ hai đầu co và kéo cẳng tay lên, cơ ba đầu giãn; khi duỗi, cơ ba đầu co và kéo cẳng tay xuống. Các cơ đối kháng phối hợp tạo hai hướng vận động quanh khớp khuỷu, không phải một cơ đẩy xương cả hai chiều. Theo mô phỏng, cơ kéo khoảng $151\,\mathrm{N}$ khi giữ tạ 2 kg ở tư thế ngang.
Phần B: Không tự nắn; hạn chế cử động, báo người lớn hoặc cấp cứu, cố định theo người đã được huấn luyện. Không thử khả năng đi để kiểm tra. Đặt nẹp hai bên, đệm mềm, không nắn thẳng.
Sản phẩm thực hành (Phiếu học tập số 2): bảng ghi tên mẫu/điều kiện, kết quả thực tế, nhận xét và điều còn chưa chắc chắn. Nếu nhóm chưa thực hành đủ, ghi rõ “phân tích dữ liệu minh họa”, không ghi như số liệu đo của bản thân. Mô hình cẳng tay có nẹp không làm xoắn vị trí nghi gãy; phiếu mẫu ghi: không nắn, không thử cử động, kiểm tra tuần hoàn đầu chi theo người huấn luyện và chuyển y tế.