Giáo án Bài 30. Khái quát về cơ thể người

Xác định vấn đề học tập: HS nhận ra khi vận động, nhiều cơ quan cùng thay đổi và đặt câu hỏi về mối liên hệ giữa các hệ cơ quan.

HS quan sát đoạn mô phỏng NeoEdu khi bắt đầu chạy nhẹ: tim đập từ 75 lên khoảng 120 lần/phút, nhịp thở từ 16 lên khoảng 30 lần/phút.
HS trả lời ba câu hỏi:

• Cơ bắp khi chạy cần thêm những gì?
• Những hệ nào có thể tham gia để đưa thêm chất đó tới cơ?
• Vì sao tim và phổi cùng thay đổi nhưng không phải chỉ một cơ quan làm việc?

Nêu được: cơ tăng nhu cầu $\mathrm{O_2}$ và chất dinh dưỡng, cần năng lượng nhiều hơn. Dự đoán các hệ tham gia gồm hệ vận động, hệ hô hấp, hệ tuần hoàn, hệ tiêu hoá và hệ điều hòa. Ghi câu hỏi trung tâm lên bảng: “Các hệ cơ quan phối hợp với nhau như thế nào?”

Nêu được khái niệm hệ cơ quan; quan sát mô phỏng 3D để nhận ra các cơ quan thuộc cùng một hệ và chức năng chung của hệ.

Nhóm 4 HS chia hai người quan sát mô phỏng, hai người ghi phiếu. Mô phỏng hiển thị mô hình thân người mở mặt trước; các cơ quan được lấy ra lần lượt, rồi từng hệ được làm nổi bật.
Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần A), ghi tên cơ quan thuộc từng hệ: hệ vận động (cột sống, xương sườn, xương chậu); hệ tiêu hoá (thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, gan, tuỵ); hệ hô hấp (khí quản, phế quản, hai lá phổi); hệ tuần hoàn (tim, động mạch chủ, tĩnh mạch chủ).
Câu hỏi GV: Các cơ quan trong cùng một hệ làm việc có liên quan đến nhau không? Vì sao gọi đó là hệ cơ quan?

Khái niệm: Hệ cơ quan là nhiều cơ quan phối hợp thực hiện chức năng.
Bảng HS điền (phần A của Phiếu 1):

• Hệ vận động: cột sống, xương sườn, xương chậu.
• Hệ tiêu hoá: thực quản, dạ dày, ruột non, ruột già, gan, tuỵ.
• Hệ hô hấp: khí quản, phế quản, hai lá phổi.
• Hệ tuần hoàn: tim, động mạch chủ, tĩnh mạch chủ.
  Nhận xét: cơ hoành chia khoang ngực và khoang bụng; nhiều cơ quan thuộc các khoang khác nhau vẫn phối hợp trong cùng một hệ.

Nêu được môi trường trong gồm máu, dịch mô và bạch huyết; giải thích được môi trường trong là nơi tiếp xúc trực tiếp với tế bào và là cầu nối giữa các hệ.

Các nhóm đọc ngắn phần Kiến thức trong trang bài học NeoEdu và thảo luận câu hỏi: Chất dinh dưỡng và $\mathrm{O_2}$ từ hệ tiêu hoá và hệ hô hấp đến được tế bào cơ bằng đường nào?
Nhóm vẽ sơ đồ “Hệ tiêu hoá, hệ hô hấp → môi trường trong → tế bào” trên giấy A3 hoặc khăn trải bàn, điền đủ ba thành phần: máu, dịch mô, bạch huyết.

Môi trường trong: gồm máu, dịch mô và bạch huyết theo mô hình học.
Sơ đồ mẫu: Hệ tiêu hoá cung cấp chất dinh dưỡng và hệ hô hấp cung cấp $\mathrm{O_2}$ → máu vận chuyển → dịch mô tiếp xúc với tế bào → tế bào sử dụng; bạch huyết là một thành phần của môi trường trong.
Kết luận HS rút ra: các hệ cơ quan trao đổi chất với nhau thông qua môi trường trong.

Nêu được điều hòa là sự phối hợp của hệ thần kinh và hệ nội tiết; phân biệt được hệ cơ quan, môi trường trong và điều hòa; giải thích vì sao các hệ không hoạt động độc lập.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1 (phần B): ghép khái niệm với đặc điểm; trả lời câu hỏi: Khi chạy nhẹ, hệ nào điều khiển để tim và phổi tăng hoạt động cùng lúc? Vì sao gọi là điều hòa?
Sau đó HS đọc nhận định “Mỗi hệ cơ quan hoạt động hoàn toàn độc lập với các hệ khác” và thảo luận: đúng hay sai?

Ghép khái niệm:

• Hệ cơ quan – nhiều cơ quan phối hợp thực hiện chức năng.
• Môi trường trong – gồm máu, dịch mô và bạch huyết theo mô hình học.
• Điều hòa – các hệ thần kinh và nội tiết phối hợp duy trì hoạt động.
  Nhận định “mỗi hệ hoạt động hoàn toàn độc lập” là Sai. Lí do: các hệ phối hợp qua môi trường trong và điều hòa; phân chia hệ là cách nghiên cứu, không tách thực tế.

Vận dụng được ba khái niệm và nhận định đúng sai để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, ghép đôi.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần A (câu 1–5) trong vòng 10 phút, làm cá nhân rồi đổi chéo bài với bạn cùng bàn để kiểm tra.
Câu 1: Trong bài này, hệ cơ quan có đặc điểm nào? A. nhiều cơ quan phối hợp thực hiện chức năng; B. một tế bào độc lập; C. nhóm sinh vật khác loài.
Câu 2: Trong bài này, môi trường trong có đặc điểm nào? A. không liên quan tế bào; B. gồm máu, dịch mô và bạch huyết theo mô hình học; C. chỉ là thức ăn trong dạ dày.
Câu 3: Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng (hệ cơ quan, môi trường trong, điều hòa).
Câu 4: Đúng hay sai: “Mỗi hệ cơ quan hoạt động hoàn toàn độc lập với các hệ khác.”
Câu 5: Chọn thuật ngữ phù hợp: “các hệ thần kinh và nội tiết phối hợp duy trì hoạt động” mô tả ……

Đáp án:

• Câu 1: A. Hệ cơ quan: nhiều cơ quan phối hợp thực hiện chức năng.
• Câu 2: B. Môi trường trong: gồm máu, dịch mô và bạch huyết theo mô hình học.
• Câu 3: Hệ cơ quan – nhiều cơ quan phối hợp thực hiện chức năng; Môi trường trong – gồm máu, dịch mô và bạch huyết theo mô hình học; Điều hòa – các hệ thần kinh và nội tiết phối hợp duy trì hoạt động.
• Câu 4: Sai. Các hệ phối hợp qua môi trường trong và điều hòa; phân chia hệ là cách nghiên cứu, không tách thực tế.
• Câu 5: Điều hòa.

Giải thích được mối liên hệ giữa hệ vận động, hệ hô hấp, hệ tuần hoàn khi chạy nhẹ; lập luận được vì sao học từng hệ không có nghĩa là các hệ sống độc lập.

HS làm Phiếu học tập số 2, phần B (câu 6–8) theo nhóm 2, trình bày bằng 3–5 câu ngắn.
Câu 6: Chạy nhẹ làm nhịp tim và nhịp thở tăng. Giải thích mối liên hệ hai hệ.
Câu 7: Vì sao học cơ thể theo từng hệ không có nghĩa mỗi hệ sống độc lập?
Câu 8: Một bạn khẳng định: “Mỗi hệ cơ quan hoạt động hoàn toàn độc lập với các hệ khác.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án mẫu:

• Câu 6: Cơ tăng nhu cầu $\mathrm{O_2}$ và năng lượng; hô hấp tăng trao đổi khí, tuần hoàn vận chuyển khí và chất dinh dưỡng. Không coi nhịp tăng đơn độc là chẩn đoán bệnh.
• Câu 7: Hệ tiêu hoá cung cấp chất, hệ hô hấp cung cấp khí, hệ tuần hoàn vận chuyển, hệ bài tiết thải và hệ điều hòa phối hợp; tổn thương một hệ có thể ảnh hưởng nhiều hệ.
• Câu 8: Lí do: các hệ phối hợp qua môi trường trong và điều hòa; phân chia hệ là cách nghiên cứu, không tách thực tế. Hệ quả của cách hiểu sai: chỉ theo dõi tim mà bỏ qua nhu cầu khí và chất của các cơ quan khác. Kết luận đúng: các hệ cơ quan phối hợp với nhau qua môi trường trong và điều hòa.
  Tiêu chí chấm: câu 6 gồm 40% dữ kiện và quan hệ khoa học, 40% suy luận, 20% kết luận; câu 7 và câu 8 chấm theo tiêu chí tương tự.

Vận dụng kiến thức về mối liên hệ giữa các hệ để giải thích thực tế; rèn kĩ năng đếm nhịp, ghi số liệu và rút ra nhận xét khoa học.

Mỗi nhóm đi bộ nhanh nhẹ nhàng khoảng 3 phút trong sân trường (không chạy nếu không đảm bảo an toàn). Trước và sau khi đi bộ, HS đếm nhịp tim và nhịp thở trong 15 giây, nhân 4 để ra số lần/phút.
HS điền bảng ghi kết quả và viết đoạn văn ngắn 5–7 câu trả lời: Nhịp tim và nhịp thở thay đổi thế nào? Hệ nào phối hợp để đáp ứng nhu cầu của cơ? Vì sao không nên kết luận có bệnh chỉ dựa vào một lần đo?

Bảng số liệu mẫu: trước vận động khoảng 75 lần/phút (tim) và 16 lần/phút (nhịp thở); sau vận động tăng dần, chẳng hạn khoảng 110–120 lần/phút và 25–30 lần/phút (số đo thực tế có thể khác nhau).
Đoạn văn mẫu: “Khi đi bộ nhanh, nhịp tim và nhịp thở tăng để cơ có thêm $\mathrm{O_2}$ và chất dinh dưỡng. Hệ vận động, hệ hô hấp, hệ tuần hoàn và hệ điều hòa cùng phối hợp. Một lần đo tăng không đủ để chẩn đoán bệnh.”