Giáo án Bài 10. Oxide

HS nhận ra trong các công thức hoá học có oxygen, nhận thấy không phải hợp chất nào có oxygen cũng giống nhau về số nguyên tố, từ đó nảy sinh nhu cầu phân loại.

GV chiếu ba công thức CO₂, CaO, H₂SO₄ (có thể mở ba mẫu chất trong mô phỏng NeoEdu). GV đặt câu hỏi:

• Ba chất này có chứa nguyên tố oxygen không?
• Mỗi chất gồm bao nhiêu nguyên tố khác nhau?
• Theo em, cần dựa vào tiêu chí nào để gọi một chất là oxide?

• Cả ba chất đều chứa oxygen.
• CO₂ và CaO gồm hai nguyên tố; H₂SO₄ gồm ba nguyên tố (H, S, O).
• Tiêu chí dự kiến: chất gồm đúng hai nguyên tố, trong đó có oxygen, là oxide. Nhiệm vụ bài học: làm rõ oxide và hai nhóm oxide base, oxide acid.

HS nêu được định nghĩa oxide và phân biệt oxide với các hợp chất có oxygen nhưng gồm nhiều hơn hai nguyên tố (muối, acid).

HS đọc SGK mục Kiến thức và mối liên hệ, quan sát lại ba chất ở hoạt động mở đầu và thực hiện Phiếu học tập số 1, phần 1:

• Oxide là gì? Oxide có mấy nguyên tố?
• Hợp chất nào có oxygen nhưng không phải oxide? Vì sao?
• Hoàn thành bảng phân loại CO₂, CaO, H₂SO₄ theo có/không oxide.

• Oxide là hợp chất hai nguyên tố, một nguyên tố là oxygen.
• Oxide chỉ có hai nguyên tố; muối và acid có chứa O nhưng có thể gồm nhiều nguyên tố nên không thuộc nhóm oxide.
• Kết quả: CO₂ là oxide; CaO là oxide; H₂SO₄ không phải oxide (có ba nguyên tố).
• HS ghi vào vở: Oxide: hợp chất hai nguyên tố, một là oxygen.

HS nêu được khái niệm oxide base, quan sát được phản ứng giữa oxide kim loại và acid, viết và kiểm tra được phương trình hoá học.

HS quan sát thí nghiệm ảo trong mô phỏng NeoEdu: cho bột CuO đen vào dung dịch HCl và đun nhẹ; đồng thời xem ống đối chứng CuO trong nước. HS trả lời:

• Hiện tượng xảy ra khi cho CuO vào HCl và đun nhẹ là gì?
• Sản phẩm là những chất nào? Thuộc loại hợp chất gì?
• Viết phương trình $\mathrm{CuO + 2HCl \rightarrow CuCl_2 + H_2O}$ và đếm nguyên tử hai vế.
• CuO có tan trong nước không? (xem ống đối chứng)

• Hiện tượng: bột CuO đen tan dần, dung dịch có màu xanh lam – lục.
• Sản phẩm: muối CuCl₂ và nước H₂O.
• Phương trình: $\mathrm{CuO + 2HCl \rightarrow CuCl_2 + H_2O}$. Kiểm tra: Cu 1 = 1; O 1 = 1; H 2 = 2; Cl 2 = 2 – hai vế cân bằng.
• Ống đối chứng: CuO không tan trong nước, nên không được mặc định CuO tan trong nước.
• Kết luận: CuO là oxide base (oxide kim loại, tác dụng với acid tạo muối và nước).

HS nêu được khái niệm oxide acid và nhận biết CO₂ là oxide acid qua hiện tượng nước vôi trong bị đục.

HS quan sát mô phỏng: thổi khí CO₂ qua quả bóp cao su vào ống nước vôi trong. HS trả lời:

• Hiện tượng xảy ra với nước vôi trong là gì?
• Vì sao nước hoá đục? Sản phẩm tạo thành là chất nào?
• Oxide nào là oxide acid? Oxide acid được định nghĩa như thế nào?
• Hoàn thành Phiếu học tập số 1, phần 2.

• Hiện tượng: nước vôi trong hoá đục.
• Nguyên nhân: CO₂ phản ứng với dung dịch base (nước vôi trong) tạo muối CaCO₃ không tan và nước; nên dung dịch bị đục.
• Kết luận: CO₂ là oxide acid (oxide phi kim, phản ứng với base tạo muối và nước).
• HS ghi vào vở: Oxide acid: nhiều oxide phi kim phản ứng với base tạo muối và nước.

HS vận dụng định nghĩa để phân loại chất, chọn đúng khái niệm, nhận ra quan niệm sai “mọi chất chứa oxygen đều là oxide”.

HS làm nhanh các bài tập sau (có thể dùng phần bài tập tương tác trên trang NeoEdu):

1. Chọn đặc điểm của oxide: A. chỉ gồm O₂; B. hợp chất hai nguyên tố, một là oxygen; C. mọi hợp chất có O đều là oxide.
2. Chọn đặc điểm của oxide base: A. luôn là khí; B. mọi oxide đều phản ứng với nước; C. nhiều oxide kim loại phản ứng với acid tạo muối và nước.
3. Nhận xét: “Mọi chất chứa oxygen đều là oxide.” Đúng hay sai? Vì sao?
4. Phân loại CO₂, CaO, H₂SO₄ theo có/không oxide.

Đáp án:

1. B. Oxide là hợp chất hai nguyên tố, một là oxygen.
2. C. Oxide base là nhiều oxide kim loại phản ứng với acid tạo muối và nước.
3. Sai. Oxide chỉ có hai nguyên tố; muối và acid có chứa O nhưng có thể nhiều nguyên tố nên không thuộc nhóm oxide.
4. CO₂ và CaO là oxide (hai nguyên tố); H₂SO₄ không phải oxide vì có ba nguyên tố dù có oxygen.

HS vận dụng kiến thức về oxide để bác bỏ một nhận định sai và giải thích hiện tượng thực tế liên quan đến CO₂ và nước vôi trong.

Nhiệm vụ 1: Một bạn khẳng định: “Mọi chất chứa oxygen đều là oxide.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.
Nhiệm vụ 2: Vì sao khi thổi hơi thở qua ống nước vôi trong, nước bị đục? Chất nào trong hơi thở là oxide acid và nó phản ứng với base nào?
Nhiệm vụ 3 (thảo luận nhóm): Nêu một tình huống thực tế trong đời sống có liên quan đến oxide acid hoặc oxide base và giải thích ngắn gọn.

• Lí do bác bỏ: oxide chỉ có hai nguyên tố; muối và acid chứa O có thể nhiều nguyên tố nên không thuộc nhóm oxide.
• Hệ quả của cách hiểu sai: sẽ xếp nhầm H₂SO₄ vào nhóm oxide dù có ba nguyên tố.
• Kết luận đúng: Không phải mọi chất chứa oxygen đều là oxide; chỉ hợp chất gồm hai nguyên tố, trong đó có oxygen mới là oxide.
• Hơi thở có khí CO₂ là oxide acid; CO₂ phản ứng với nước vôi trong (base) tạo CaCO₃ không tan và nước nên dung dịch đục.
• Ví dụ thực tế: đưa ra được ít nhất một tình huống, có giải thích dựa trên khái niệm oxide base hoặc oxide acid đã học.