Giáo án Bài 11. Muối

HS nhận biết dấu hiệu phản ứng (sủi bọt khí, kết tủa, không có dấu hiệu) qua quan sát, từ đó nêu được vấn đề cần giải quyết: các chất này thuộc loại hợp chất nào và điều kiện nào để phản ứng trao đổi xảy ra.

GV mở mô phỏng 3D trong trang bài học NeoEdu, nhỏ dung dịch thứ hai vào bốn ống cùng lúc. HS quan sát và trả lời:

• Ống nào có dấu hiệu phản ứng? Dấu hiệu là gì?
• Ống nào không có dấu hiệu? Vì sao em nghĩ như vậy?
• Các chất trong ống nghiệm có điểm chung nào về thành phần?
  GV ghi câu hỏi “Các chất này thuộc loại hợp chất nào, và điều kiện nào để phản ứng xảy ra?” lên bảng để làm vấn đề mở đầu bài.

• Ống 1: sủi bọt khí $\mathrm{CO_2}$ (phản ứng $\mathrm{Na_2CO_3}$ với HCl).
• Ống 2: xuất hiện kết tủa trắng $\mathrm{AgCl}$, sau đó lắng xuống.
• Ống 3: xuất hiện kết tủa xanh lam $\mathrm{Cu(OH)_2}$.
• Ống 4: dung dịch vẫn trong suốt, không có dấu hiệu phản ứng.
• Điểm chung: các chất đều có ion kim loại (hoặc $\mathrm{NH_4^+}$) kết hợp với gốc acid.
• Vấn đề cần giải quyết: các chất này thuộc nhóm hợp chất nào và điều kiện để hai dung dịch phản ứng trao đổi là gì?

HS nêu được khái niệm muối; xác định được ion kim loại (hoặc $\mathrm{NH_4^+}$) và gốc acid trong công thức của một số muối.

HS làm việc nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm phân tích thành phần của các muối $\mathrm{NaCl}$, $\mathrm{KNO_3}$, $\mathrm{Na_2CO_3}$, $\mathrm{CuSO_4}$, $\mathrm{AgNO_3}$, điền bảng và trả lời câu hỏi: “Muối được cấu tạo từ những phần nào? Chất tan trong nước có nhất thiết là muối không?”

Kết quả Phiếu học tập số 1 (đáp án chuẩn):

• $\mathrm{NaCl}$: ion kim loại $\mathrm{Na^+}$; gốc acid $\mathrm{Cl^-}$.
• $\mathrm{KNO_3}$: ion kim loại $\mathrm{K^+}$; gốc acid $\mathrm{NO_3^-}$.
• $\mathrm{Na_2CO_3}$: ion kim loại $\mathrm{Na^+}$; gốc acid $\mathrm{CO_3^{2-}}$.
• $\mathrm{CuSO_4}$: ion kim loại $\mathrm{Cu^{2+}}$; gốc acid $\mathrm{SO_4^{2-}}$.
• $\mathrm{AgNO_3}$: ion kim loại $\mathrm{Ag^+}$; gốc acid $\mathrm{NO_3^-}$.
  Kết luận HS rút ra: Muối là hợp chất gồm ion kim loại hoặc $\mathrm{NH_4^+}$ và gốc acid. Không phải mọi hợp chất tan trong nước đều là muối.

HS nêu được khái niệm phản ứng trao đổi và điều kiện xảy ra (tạo kết tủa, khí hoặc nước); nêu được khái niệm tính tan và biết tra bảng tính tan thay vì suy đoán.

Lớp chia thành 4 nhóm trạm, mỗi trạm ứng với một ống trong mô phỏng NeoEdu. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2 cho trạm của mình, sau đó chia sẻ trong vòng 2 để cả lớp có đủ thông tin.
Nhiệm vụ mỗi trạm:

• Trạm 1: $\mathrm{Na_2CO_3 + HCl}$ – xác định sản phẩm khí và lí do phản ứng xảy ra.
• Trạm 2: $\mathrm{AgNO_3 + NaCl}$ – xác định kết tủa và tra bảng tính tan của $\mathrm{AgCl}$.
• Trạm 3: $\mathrm{CuSO_4 + NaOH}$ – xác định kết tủa và màu sắc.
• Trạm 4: $\mathrm{NaCl + KNO_3}$ – lập luận vì sao không có dấu hiệu phản ứng.
  Sau đó cả lớp thảo luận: “Phản ứng trao đổi cần điều kiện gì? Vì sao không được suy đoán tính tan?”

Kết quả Phiếu học tập số 2 (đáp án chuẩn):

• Trạm 1: có khí $\mathrm{CO_2}$ thoát ra, phản ứng xảy ra vì tạo khí.
• Trạm 2: tạo kết tủa trắng $\mathrm{AgCl}$; $\mathrm{AgCl}$ khó tan, phải tra bảng tính tan để xác nhận.
• Trạm 3: tạo kết tủa xanh lam $\mathrm{Cu(OH)_2}$, phản ứng xảy ra vì tạo kết tủa.
• Trạm 4: không tạo kết tủa, khí hoặc nước; các chất vẫn tan nên không có phản ứng trao đổi.
  Kết luận HS rút ra:
• Phản ứng trao đổi là phản ứng trong đó hai hợp chất đổi thành phần cho nhau; phản ứng chỉ xảy ra khi tạo được kết tủa, khí hoặc nước.
• Tính tan: cần tra hoặc biết bảng tính tan; không suy ra mọi muối đều tan. Ví dụ $\mathrm{AgCl}$ gần như không tan.

HS củng cố khái niệm muối, phản ứng trao đổi và tính tan; phân biệt được các khái niệm và nhận diện quan niệm sai.

HS làm việc cặp đôi:

1. Trong bài này, muối có đặc điểm nào? A. chỉ có $\mathrm{NaCl}$; B. mọi chất tan đều là muối; C. hợp chất gồm ion kim loại hoặc $\mathrm{NH_4^+}$ và gốc acid.
2. Trong bài này, phản ứng trao đổi có đặc điểm nào? A. hai hợp chất đổi thành phần, cần điều kiện tạo kết tủa/khí/nước phù hợp; B. mọi cặp dung dịch luôn phản ứng; C. chỉ cần trộn màu khác.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm tương ứng (thẻ: muối – phản ứng trao đổi – tính tan).
4. Nhận định “Mọi muối đều tan trong nước.” Đúng hay sai?
5. Chọn thuật ngữ phù hợp cho câu “cần tra hoặc biết bảng tan, không suy mọi muối đều tan”.

Đáp án:

1. C. Muối là hợp chất gồm ion kim loại hoặc $\mathrm{NH_4^+}$ và gốc acid. Một số muối như $\mathrm{AgCl}$ khó tan, phải xét bảng tính tan và điều kiện.
2. A. Phản ứng trao đổi là hai hợp chất đổi thành phần, cần điều kiện tạo kết tủa, khí hoặc nước phù hợp.
3. Muối – hợp chất gồm ion kim loại hoặc $\mathrm{NH_4^+}$ và gốc acid; Phản ứng trao đổi – hai hợp chất đổi thành phần, cần điều kiện tạo kết tủa/khí/nước phù hợp; Tính tan – cần tra hoặc biết bảng tan, không suy mọi muối đều tan.
4. Sai. Một số muối như $\mathrm{AgCl}$ khó tan; phải xét bảng tính tan và điều kiện.
5. Tính tan.

HS vận dụng tỉ lệ mol trong phương trình để tính số mol $\mathrm{CO_2}$ và HCl; giải thích được vì sao không thể suy ra mọi cặp muối đều phản ứng trao đổi.

HS làm việc nhóm 2 với các câu tính toán và phản biện:
6. Cho phương trình $\mathrm{Na_2CO_3 + 2HCl \rightarrow 2NaCl + CO_2 + H_2O}$. Với 0,05 mol $\mathrm{Na_2CO_3}$, tính số mol $\mathrm{CO_2}$ và số mol HCl cần dùng khi phản ứng hết.
7. Vì sao trộn $\mathrm{NaCl}$ và $\mathrm{KNO_3}$ trong nước không nhất thiết có phản ứng trao đổi xảy ra theo dấu hiệu lớp 8?
8. Một bạn khẳng định: “Mọi muối đều tan trong nước.” Hãy bác bỏ bằng một lí do khoa học, chỉ ra một hệ quả của cách hiểu sai và viết lại kết luận đúng.

Đáp án và tiêu chí chấm:
6. Tỉ lệ $\mathrm{Na_2CO_3}$ : $\mathrm{CO_2}$ = 1 : 1, nên 0,05 mol $\mathrm{Na_2CO_3}$ cho 0,05 mol $\mathrm{CO_2}$. Theo tỉ lệ 1 : 2, HCl cần 0,10 mol khi phản ứng hết. (Chấm: 40% xác định đúng dữ kiện và quan hệ; 40% suy luận theo tỉ lệ; 20% ghi đúng đơn vị mol và điều kiện phản ứng hết.)
7. Các chất (ion) vẫn tan, không tạo kết tủa, khí hoặc nước mới theo điều kiện xét, nên không có phản ứng trao đổi theo dấu hiệu lớp 8. Không thể chỉ đổi kí hiệu trên giấy rồi coi là phản ứng thực. (Chấm: 40% nêu đúng tiêu chí; 40% áp dụng vào tình huống; 20% nêu điều kiện hoặc hạn chế.)
8. Lí do: một số muối như $\mathrm{AgCl}$ khó tan, phải xét bảng tính tan và điều kiện. Hệ quả của cách hiểu sai: sẽ chờ $\mathrm{AgCl}$ tan hoàn toàn và giải thích sai hiện tượng kết tủa. Kết luận đúng: Một số muối khó tan như $\mathrm{AgCl}$; cần tra bảng tính tan để kết luận. (Chấm: 40% lí do đúng; 30% hệ quả phù hợp; 30% phát biểu sửa đúng, không khẳng định quá mức.)

HS vận dụng kiến thức về muối, phản ứng trao đổi và tính tan để dự đoán khả năng xảy ra phản ứng và tính lượng chất trong tình huống mới.

HS làm việc cá nhân trong 5 phút, sau đó chia sẻ cặp đôi với ba nhiệm vụ:
a) Cho 0,20 mol $\mathrm{Na_2CO_3}$ tác dụng hết với HCl theo phương trình trong bài. Tính số mol $\mathrm{CO_2}$ và số mol HCl cần dùng.
b) Trộn dung dịch $\mathrm{AgNO_3}$ với dung dịch $\mathrm{NaCl}$, và trộn dung dịch $\mathrm{NaCl}$ với dung dịch $\mathrm{KNO_3}$. Cặp nào có khả năng phản ứng trao đổi? Dựa vào dấu hiệu nào để kết luận?
c) Vì sao không nên kết luận chỉ bằng việc “đổi chỗ” các ion trên giấy mà phải xét điều kiện tạo kết tủa, khí hoặc nước?

a) Với 0,20 mol $\mathrm{Na_2CO_3}$: tạo 0,20 mol $\mathrm{CO_2}$; HCl cần 0,40 mol.
b) Cặp $\mathrm{AgNO_3}$ với $\mathrm{NaCl}$ có phản ứng trao đổi vì tạo kết tủa $\mathrm{AgCl}$ khó tan. Cặp $\mathrm{NaCl}$ với $\mathrm{KNO_3}$ không có dấu hiệu phản ứng, vì không tạo kết tủa, khí hoặc nước.
c) Phản ứng chỉ xảy ra khi có dấu hiệu tạo kết tủa, khí hoặc nước; các chất vẫn tan thì không phản ứng. Viết phương trình trên giấy không đồng nghĩa với phản ứng thực tế xảy ra.
Kết luận: Phản ứng trao đổi cần điều kiện; muốn biết có xảy ra hay không phải tra bảng tính tan và xét dấu hiệu sản phẩm.