Giáo án Bài 9. Base – Thang pH

a) HS liên hệ hiện tượng đời sống với tính base, nhận ra cần phân biệt base, kiềm và thang pH; xác định nhiệm vụ học tập của bài.

GV giới thiệu ba mẫu ghi nhãn: nước chanh, dung dịch xà phòng loãng, nước vôi trong. Lưu ý: chỉ quan sát và mô tả, tuyệt đối không nếm.
Câu hỏi GV đặt ra:

1. Vì sao nước chanh có vị chua, còn dung dịch xà phòng có cảm giác trơn và có thể làm rát tay nếu tiếp xúc lâu?
2. Nước vôi trong và xà phòng thuộc nhóm chất nào: acid hay base?
3. Làm thế nào để biết một dung dịch là base mà không cần nếm?

HS nêu được: nước chanh chứa acid nên có vị chua; nước vôi trong và xà phòng có tính base. HS ghi vào vở ba câu hỏi cần giải quyết: (1) base là gì, kiềm là gì; (2) thang pH dùng để làm gì; (3) dùng chỉ thị nào để phân loại dung dịch mà không nếm.

a) HS nêu được khái niệm base, kiềm; phân biệt kiềm với base không tan qua quan sát mô phỏng; viết được phương trình điện li của $\mathrm{NaOH}$.

HS quan sát mô phỏng NeoEdu về $\mathrm{NaOH}$ và $\mathrm{Cu(OH)_2}$ (kết tủa xanh), sau đó làm Phiếu học tập số 1 theo cặp đôi.
Câu hỏi GV đặt ra:

1. Chất nào có nhóm $\mathrm{OH}$ trong công thức?
2. Chất nào tan trong nước, chất nào lắng thành kết tủa?
3. Khi $\mathrm{NaOH}$ tan trong nước, ion nào được tạo ra?
4. Có phải mọi base đều là kiềm không?

Kiến thức HS rút ra:

• Base là hợp chất có nhóm $\mathrm{OH}$ trong công thức; base tan trong nước tạo ion $\mathrm{OH^-}$.
• Kiềm là base tan trong nước, ví dụ $\mathrm{NaOH}$.
• $\mathrm{Cu(OH)_2}$ là base không tan (lắng thành kết tủa xanh) nên không gọi là kiềm.
• Phương trình điện li: $\mathrm{NaOH \rightarrow Na^+ + OH^-}$.
• Kết luận: “Mọi base đều là kiềm” là sai.

a) HS nêu được thang pH và liên hệ pH với môi trường acid, trung tính, base; mô tả được màu chỉ thị ở các vùng pH và sự thay đổi khi trung hòa.

Nhóm 4–6 HS quan sát mô phỏng: quét thang pH từ 0 đến 14 để thấy màu chỉ thị vạn năng đổi từ đỏ qua xanh lục đến tím; quan sát cốc $\mathrm{NaOH}$ pH 13 có quỳ hóa xanh, phenolphthalein hồng, chỉ thị vạn năng tím; sau đó GV nhỏ $\mathrm{HCl}$ vào và HS quan sát pH giảm về 7, màu hồng mất, cốc ấm lên. Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 2.
Câu hỏi GV đặt ra:

1. Dung dịch có pH bao nhiêu thì là acid, trung tính, base?
2. Khi nhỏ $\mathrm{HCl}$ vào $\mathrm{NaOH}$, pH thay đổi như thế nào? Vì sao cốc ấm lên?
3. Phenolphthalein có đổi màu trong môi trường acid không?

Kiến thức HS rút ra:

• Thang pH: $\mathrm{pH} < 7$ là môi trường acid; $\mathrm{pH} = 7$ là trung tính; $\mathrm{pH} > 7$ là môi trường base.
• Ở $\mathrm{pH}$ 13 (dung dịch $\mathrm{NaOH}$): quỳ hóa xanh, phenolphthalein hồng, chỉ thị vạn năng tím.
• Khi nhỏ $\mathrm{HCl}$ vào $\mathrm{NaOH}$: pH giảm về 7, màu hồng của phenolphthalein mất; cốc ấm lên vì phản ứng trung hòa tỏa nhiệt.
• Phân loại môi trường dung dịch bằng pH hoặc chỉ thị, không bằng cách nếm.

a) HS vận dụng khái niệm base, kiềm, thang pH để trả lời câu hỏi trắc nghiệm và giải quyết tình huống phân loại dung dịch A, B bằng chỉ thị.

Phần 1 (trò chơi nhanh, giơ thẻ): GV chiếu lần lượt các câu 1–5.
Phần 2 (cặp đôi): giải quyết câu 6 về dung dịch A pH 3 và dung dịch B pH 9.
Đề bài:

1. Trong bài này, base có đặc điểm nào? A. chất có nhóm $\mathrm{OH}$ trong công thức, base tan tạo $\mathrm{OH^-}$; B. mọi chất có nguyên tố O đều là base; C. mọi muối đều là base.
2. Trong bài này, kiềm có đặc điểm nào? A. chỉ là acid yếu; B. base tan trong nước như $\mathrm{NaOH}$; C. mọi base đều tan tốt.
3. Ghép khái niệm với đặc điểm: Base; Kiềm; Thang pH.
4. Nhận định: “Mọi base đều là kiềm.” Đúng hay sai?
5. Thuật ngữ mô tả: “$\mathrm{pH} < 7$ là acid, $\mathrm{pH} > 7$ là base” là gì?
6. Dung dịch A có $\mathrm{pH}\ 3$, dung dịch B có $\mathrm{pH}\ 9$. Phân loại và chọn chỉ thị thay vì nếm.

Đáp án:

1. A. Base là chất có nhóm $\mathrm{OH}$ trong công thức, base tan tạo $\mathrm{OH^-}$.
2. B. Kiềm là base tan trong nước như $\mathrm{NaOH}$.
3. Base – chất có nhóm OH trong công thức, base tan tạo $\mathrm{OH^-}$; Kiềm – base tan trong nước như $\mathrm{NaOH}$; Thang pH – dùng để đánh giá môi trường dung dịch nước theo giá trị pH.
4. Sai. Kiềm là base tan; $\mathrm{Cu(OH)_2}$ là base không tan nên không gọi là kiềm.
5. Thang pH.
6. Dung dịch A là môi trường acid; dung dịch B là môi trường base. Dùng giấy chỉ thị theo hướng dẫn để xác định (quỳ tím hóa đỏ với A, hóa xanh với B); không nếm và không suy ra mức độ nguy hiểm chỉ từ con số pH.

a) HS vận dụng kiến thức về phản ứng trung hòa acid–base để giải thích vì sao không tự trung hòa hóa chất trên da và đề xuất quy trình xử lí an toàn.

GV nêu tình huống: trong giờ thực hành, một bạn làm đổ dung dịch $\mathrm{NaOH}$ lên tay. Bạn kia đề nghị đổ ngay dung dịch $\mathrm{HCl}$ để “trung hòa” cho nhanh.
Phương trình: $\mathrm{NaOH + HCl \rightarrow NaCl + H_2O}$.
Câu hỏi GV đặt ra:

1. Phản ứng trên thuộc loại phản ứng nào? Vai trò của phản ứng này là gì?
2. Vì sao không nên tự trung hòa acid hoặc base trên da?
3. Nêu quy trình xử lí an toàn ban đầu.

Kiến thức HS rút ra:

• Phản ứng $\mathrm{NaOH + HCl \rightarrow NaCl + H_2O}$ là phản ứng trung hòa acid–base; phản ứng có thể tỏa nhiệt.
• Không tự đổ acid hay base lên da vì phản ứng trung hòa tỏa nhiệt có thể gây bỏng thêm và khó kiểm soát lượng hóa chất.
• Quy trình: rửa ngay bằng nhiều nước sạch, báo giáo viên và thực hiện theo quy trình an toàn của trường.