Giáo án Thực hành đọc: “Dấu chân sinh thái” của mỗi người và thông điệp từ Trái Đất

Huy động trải nghiệm thực tế của HS về thay đổi thói quen ăn, đi lại, mua sắm; từ đó xác định vấn đề: mỗi lựa chọn hằng ngày đều để lại tác động lên môi trường.

HS trả lời hai câu hỏi GV đặt ra:

• Câu 1: Trong thời gian phải hạn chế đi lại và ra ngoài, em thấy môi trường quanh nhà hoặc sinh hoạt của gia đình thay đổi thế nào?
• Câu 2: Theo em, những việc như đi xe máy đến trường, mua đồ ăn đóng gói, dùng túi nilon có tạo ra “dấu vết” gì lên môi trường không?
  GV có thể chiếu một ví dụ tương tác trên trang NeoEdu để HS quan sát cách một lựa chọn hằng ngày liên quan đến tài nguyên.

Danh sách 3–4 ý của HS, ví dụ: khi ít đi lại, không khí ở một số nơi có thể trong hơn; mua đồ ăn đóng gói làm tăng rác thải; mỗi lựa chọn tiêu dùng đều gắn với tài nguyên và chất thải. Kết luận chung của lớp: tác động của con người có thể được xem xét qua những lựa chọn hằng ngày, và đó là vấn đề bài đọc sẽ phân tích.

Nêu được khái niệm dấu chân sinh thái theo ngữ liệu; hiểu vai trò của bối cảnh đại dịch như điểm đối chiếu để nhìn lại sức ép do con người gây ra, không phải để ca ngợi dịch bệnh.

HS đọc phần đầu bài đọc và hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 (sử dụng kỹ thuật mảnh ghép: mỗi thành viên phụ trách một phần của phiếu, sau đó ghép lại để thống nhất). Các câu hỏi chính:

• Dấu chân sinh thái gắn “nhu cầu” với “sức đáp ứng” như thế nào?
• Bài viết mở đầu bằng bối cảnh nào? Những xáo trộn và dấu hiệu môi trường nào được nêu?
• Tác giả dùng sự tương phản ấy để nhấn mạnh điều gì, và điều gì không được coi là mong đợi?

Phiếu học tập số 1 đã điền đầy đủ, trong đó có các ý then chốt:

• Khái niệm: dấu chân sinh thái diễn tả nhu cầu về diện tích có khả năng tái tạo tài nguyên và hấp thụ chất thải, đặc biệt khí thải carbon, để phục vụ một lối sống.
• Bối cảnh: bài đọc bắt đầu từ những xáo trộn do đại dịch COVID-19, hoạt động của con người bị thu hẹp, trong khi ở một số nơi môi trường có dấu hiệu tạm cải thiện.
• Mục đích sự tương phản: gợi suy nghĩ về sức ép lối sống đặt lên Trái Đất; không ca ngợi dịch bệnh, vì dịch gây tổn thất lớn và không phải giải pháp bảo vệ môi trường.

Phân tích được cách bài đọc chuyển vấn đề lớn thành những lựa chọn cụ thể (ăn ở, đi lại, tiêu dùng); giải thích quan hệ giữa cách trình bày ấy với ý nghĩa thúc đẩy điều chỉnh hành vi.

HS làm việc nhóm theo kỹ thuật khăn trải bàn với Phiếu học tập số 2. Khăn trải bàn có 4 ô: Ăn ở; Đi lại; Tiêu dùng; Quan hệ hình thức – ý nghĩa. Ở ba ô đầu, HS ghi một lựa chọn cá nhân được bài đọc nêu hoặc gợi ra và điều kiện chi phối lựa chọn đó. Ở ô thứ tư, HS trả lời: cách bài viết đi từ khái niệm đến những lựa chọn gần gũi đã làm thay đổi cách người đọc nhìn vấn đề như thế nào?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành với các ý tiêu biểu:

• Ăn ở: lựa chọn cá nhân là cách sử dụng năng lượng và tiêu thụ trong sinh hoạt; điều kiện chi phối gồm nguồn năng lượng và khả năng tiếp cận.
• Đi lại: lựa chọn đi bộ, đi xe đạp hoặc phương tiện công cộng; điều kiện chi phối là giao thông ở nơi ở.
• Tiêu dùng: lựa chọn mua sắm ít bao bì; điều kiện chi phối là sản xuất và khả năng tiếp cận sản phẩm thay thế.
• Quan hệ hình thức – ý nghĩa: bài đưa khái niệm lớn vào các tình huống quen thuộc, nên người đọc thấy mình có thể xem xét lựa chọn; cách trình bày từ khái quát đến cụ thể làm tăng sức thuyết phục và thúc đẩy điều chỉnh hành vi.

Nhận biết giới hạn của chỉ số dấu chân sinh thái; giải thích được vì sao không nên chỉ kêu gọi cá nhân “tiêu dùng ít đi” rồi coi vấn đề đã được giải quyết.

Cặp đôi thảo luận câu hỏi trọng tâm: “Vì sao không nên chỉ kêu gọi cá nhân ‘tiêu dùng ít đi’ rồi coi vấn đề đã được giải quyết?” Trước đó, HS nêu lại giới hạn của chỉ số: một chỉ số chỉ có ý nghĩa khi biết cách tính và giới hạn; không thể tự tính chính xác nếu thiếu dữ liệu. Sau đó, mỗi HS viết 3–4 câu trả lời nháp có dẫn ý từ ngữ liệu.

Đoạn trả lời nháp 3–4 câu của HS, có ý chính: cá nhân có trách nhiệm nhưng lựa chọn phụ thuộc giao thông, sản xuất, năng lượng và khả năng tiếp cận; vì vậy cần kết hợp hành động cá nhân với thay đổi điều kiện chung, dựa thông tin có nguồn. Ý phụ: chỉ số cần được đọc kèm giới hạn và dữ liệu.

Xác định đúng dạng văn bản, bối cảnh mở đầu và ý nghĩa của từng chi tiết; rèn kỹ năng đọc hiểu văn bản thông tin.

HS làm các bài tập sau (sử dụng bài tương tác trên trang NeoEdu nếu có thời gian, hoặc làm bằng vở):

• Bài 2: Dựa thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp. A. truyện ngắn; B. thơ Đường luật; C. hài kịch; D. văn bản thông tin.
• Bài 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (1) Khái niệm gắn nhu cầu với sức đáp ứng; (2) Liên hệ ăn ở, đi lại, tiêu dùng; (3) Bối cảnh đại dịch và một số dấu hiệu môi trường tạm cải thiện.
• Bài 4: Bối cảnh mở đầu bài đọc về dấu chân sinh thái là gì? A. Một lễ hội đọc sách; B. Một trận đấu thể thao; C. Chuyến tham quan cung điện; D. Những xáo trộn do COVID-19.

Đáp án:

• Bài 2: D (văn bản thông tin; đối chiếu cách trình bày, cấu trúc và mục đích, không chỉ dựa vào tên tác giả).
• Bài 3: (1) – Giúp nhìn tác động vượt khỏi vật mình đang cầm; (2) – Chuyển vấn đề lớn thành những lựa chọn có thể xem xét; (3) – Tạo sự đối chiếu để nhìn lại tác động của con người, không coi dịch bệnh là giải pháp.
• Bài 4: D (những xáo trộn do COVID-19; bài đọc đặt việc nhìn lại tác động con người vào bối cảnh này).

Giải thích được vai trò của khái niệm và của bối cảnh đại dịch; phản biện được cách đọc sai cho rằng bài viết mong dịch bệnh kéo dài.

HS làm hai bài tập:

• Bài 6: So sánh vai trò của khái niệm “dấu chân sinh thái” với bối cảnh đại dịch trong bản tóm lược. Một bên giúp hiểu điều gì, bên kia gây tác động nhận thức ra sao?
• Bài 8: Phản biện cách đọc: “Thấy môi trường có dấu hiệu tạm cải thiện khi hoạt động con người bị thu hẹp, bài viết muốn mong dịch bệnh kéo dài.” Dựa đúng giới hạn trong ngữ liệu, hãy phản biện cách đọc này.

Đáp án gợi ý:

• Bài 6: Khái niệm giúp hình dung nhu cầu tài nguyên và diện tích có khả năng tái tạo phục vụ lối sống; bối cảnh đại dịch tạo sự đối chiếu, khiến con người nhìn lại sức ép của mình. Không coi sự tạm cải thiện ở một số nơi là bằng chứng dịch bệnh tốt.
• Bài 8: Ngữ liệu nêu dịch bệnh gây tổn thất lớn và không phải giải pháp bảo vệ môi trường. Tương phản chỉ gợi nhìn lại tác động của lối sống rồi điều chỉnh hành vi; không biến hệ quả tạm thời thành mong muốn dịch kéo dài. Cách đọc trên là sai.

Vận dụng được lập luận của bài đọc vào hoàn cảnh thực tế của bản thân và địa phương; đề xuất hành động phù hợp, kết hợp trách nhiệm cá nhân với thay đổi điều kiện chung.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ theo nhóm 4: mỗi HS chọn một lựa chọn trong ăn ở, đi lại hoặc tiêu dùng; nêu một hành động cá nhân có thể làm trong tuần tới và một đề xuất mang tính tập thể (ví dụ: nhà trường hoặc khu dân cư có thể tổ chức việc gì) mà cá nhân không thể tự làm một mình. Hành động và đề xuất phải dựa trên điều kiện thực tế và thông tin có nguồn rõ ràng.

Mỗi HS có một phiếu ngắn gồm: lựa chọn đã chọn; hành động cá nhân cụ thể trong tuần; điều kiện thực tế chi phối (giao thông, sản xuất, năng lượng hoặc khả năng tiếp cận); một đề xuất tập thể; căn cứ thông tin (nguồn cần ghi rõ). Ví dụ sản phẩm: “Em sẽ đi bộ đến trường hai buổi trong tuần. Điều kiện: đường gần nhà an toàn, còn xa thì không thể. Đề xuất: nhà trường bố trí chỗ để xe đạp và làn đi bộ an toàn.”