Giáo án Củng cố, mở rộng trang 111

Huy động kiến thức nền về ba văn bản đã học, xác định nhiệm vụ ôn tập và hướng HS vào việc nhìn lại cách các tác giả dùng bằng chứng.

HS trả lời nhanh các câu hỏi của GV: (1) Ba văn bản trong bài 9 bàn về vấn đề gì? (2) Văn bản nào là văn bản thông tin có đề xuất, văn bản nào là văn bản giới thiệu phim kết hợp bình luận, văn bản nào là diễn từ? (3) Khi đọc một văn bản thuyết phục, em dựa vào điều gì để tin hoặc để nghi ngờ lập luận của tác giả?

• Ba văn bản đều bàn về mối quan hệ giữa con người với thiên nhiên và những tác động của con người lên môi trường sống.
• Thể loại: Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ là văn bản thông tin có đề xuất; Choáng ngợp và đau đớn những cảnh báo từ loạt phim Hành tinh của chúng ta là văn bản giới thiệu phim kết hợp bình luận; Diễn từ ứng khẩu của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn là diễn từ (nghị luận).
• Căn cứ tin cậy của lập luận là chi tiết cụ thể, có giải thích đi kèm, không phải nhãn khen chê chung chung.

HS lập được bảng hệ thống hoá gồm tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích cho ba văn bản, từ đó nhận ra mỗi văn bản dùng bằng chứng theo cách riêng.

HS làm việc theo nhóm 3 đến 4 người bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 ở ô trung tâm của khăn; mỗi cá nhân viết vào ô của mình. Nhóm trả lời các câu hỏi: (1) Vấn đề chính của văn bản là gì? (2) Chi tiết nào là bằng chứng tiêu biểu nhất? (3) Tác giả giải thích chi tiết đó như thế nào? (4) Chi tiết đó nhằm tác động đến người đọc điều gì?

Bảng hệ thống hoá (đáp án tham khảo):

• Miền châu thổ sông Cửu Long cần chuyển đổi từ sống chung sang chào đón lũ | Thể loại: văn bản thông tin có đề xuất | Vấn đề: nhìn lại vai trò của lũ theo mùa, chuyển từ thái độ đối phó sang chủ động thích nghi | Chi tiết: lũ đưa phù sa, thủy sản và nước đến hệ sinh thái; can thiệp vào dòng chảy có thể thay đổi quan hệ con người với lũ | Cách giải thích: nêu lợi ích tự nhiên song song với nguy cơ, đề xuất dựa trên hiểu biết địa phương và khoa học.
• Choáng ngợp và đau đớn những cảnh báo từ loạt phim Hành tinh của chúng ta | Thể loại: văn bản giới thiệu phim kết hợp bình luận | Vấn đề: vẻ đẹp và sự đa dạng của sự sống bị đe dọa | Chi tiết: cảnh thiên nhiên được chọn lọc để gây kinh ngạc, rồi đối lập với các hệ sinh thái bị đe dọa | Cách giải thích: sự đối lập giữa vẻ đẹp và nguy cơ mất mát làm lời cảnh báo mạnh hơn một danh sách tác hại.
• Diễn từ ứng khẩu của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn | Thể loại: diễn từ (nghị luận) | Vấn đề: quan hệ gắn bó giữa con người, đất đai, nước, không khí và sinh vật | Chi tiết: đất gắn với kí ức và tổ tiên, không chỉ là vật có thể mua bán | Cách giải thích: đối chiếu hai cách nhìn về thiên nhiên để cảnh báo rằng tổn hại môi trường cũng là tổn hại con người; xưng hô trực tiếp, điệp cấu trúc tạo giọng tha thiết và cảnh tỉnh.

HS biết chọn một tiêu chí chung để so sánh hai văn bản, nêu được điểm chung và chỉ ra nét riêng kèm chi tiết minh chứng, đồng thời nhận ra giới hạn khi liên hệ với đời sống.

GV hướng dẫn cách so sánh bằng ba bước: chọn tiêu chí chung (điểm nhìn, giọng điệu hoặc cách dùng bằng chứng); nêu điểm chung; chỉ nét riêng kèm chi tiết. GV làm mẫu so sánh văn bản về sông Cửu Long với văn bản về loạt phim theo tiêu chí cách dùng bằng chứng. HS thực hành theo cặp: so sánh Miền châu thổ sông Cửu Long với Diễn từ của Xi-át-tơn theo tiêu chí giọng điệu. Câu hỏi gợi ý: “Giọng điệu của mỗi văn bản thể hiện qua những dấu hiệu nào?” và “Có thể đem đề xuất ở văn bản về sông Cửu Long áp dụng nguyên vẹn cho mọi vùng đất khác không? Vì sao?”

Mẫu so sánh tham khảo (tiêu chí: giọng điệu và cách dùng bằng chứng):

• Điểm chung: cả hai văn bản đều dùng bằng chứng gắn với thiên nhiên và đều kết thúc bằng lời cảnh tỉnh hoặc đề xuất hướng ứng xử.
• Nét riêng của văn bản về sông Cửu Long: giọng khách quan, trình bày lợi ích tự nhiên của lũ song song với nguy cơ thiệt hại; đề xuất “chủ động tận dụng lợi ích tự nhiên, thích nghi và giảm nguy cơ”.
• Nét riêng của diễn từ Xi-át-tơn: giọng tha thiết, xưng hô trực tiếp và điệp cấu trúc; đất được gắn với “kí ức, tổ tiên và sự sống của cộng đồng”.
• Giới hạn khi liên hệ: đề xuất của văn bản về sông Cửu Long gắn với điều kiện địa phương châu thổ; diễn từ gắn với bối cảnh lịch sử của người da đỏ, nên không thể đem khái quát thành lời nói chung cho mọi thời đại và mọi cộng đồng.

HS vận dụng được cách viết nhận xét có giới hạn kèm hai chi tiết chứng minh, phân biệt được thông tin nêu trực tiếp với suy luận, và tự sửa được nhận xét thiếu căn cứ.

HS làm việc theo trạm, mỗi nhóm lần lượt qua 3 trạm, Phiếu học tập số 2 gồm các bài tập đã cho. Trạm 1: Bài 1 (nêu một nhận xét có giới hạn về văn bản về sông Cửu Long và chứng minh bằng hai chi tiết). Trạm 2: Bài 2 (phân biệt điều được nêu trực tiếp và điều suy luận, giải thích căn cứ) và Bài 4 (nhận xét có giới hạn về văn bản Hành tinh của chúng ta). Trạm 3: Bài 3 (đọc và sửa nhận xét “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng.”) và Bài 10 (so sánh cách dùng chi tiết của văn bản về sông Cửu Long với văn bản Hành tinh của chúng ta). Mỗi trạm 3 phút, nhóm ghi kết quả vào phiếu.

Đáp án tham khảo:

• Bài 1: Nhận xét có giới hạn: Văn bản nhìn nhận lũ với cả lợi ích lẫn nguy cơ, nhưng nhấn mạnh hướng thích nghi hơn là loại bỏ phòng ngừa. Chứng minh: (a) “Bên cạnh nguy cơ thiệt hại, lũ còn đưa phù sa, nguồn thủy sản và nước đến hệ sinh thái”; (b) “Đề xuất chuyển cách ứng xử không có nghĩa bỏ mọi phòng ngừa”.
• Bài 2: Điều được nêu trực tiếp: “Lũ còn đưa phù sa, nguồn thủy sản và nước đến hệ sinh thái”. Điều suy luận: người đọc có thể suy ra rằng cách ứng xử hiện nay cần được điều chỉnh. Căn cứ: văn bản nói “Đề xuất chuyển cách ứng xử” và “những can thiệp vào dòng chảy… có thể làm thay đổi quan hệ”, nhưng không nêu trực tiếp kết luận đó.
• Bài 3: Nhận xét đã sửa: “Cần xem ngữ cảnh: các chi tiết khác nhau có tác dụng khác nhau; ví dụ, số liệu về lợi ích của lũ giúp người đọc nhìn lại vấn đề, còn chi tiết về hệ sinh thái bị đe dọa tạo sức cảnh báo.”
• Bài 4: Nhận xét có giới hạn: Bài viết dùng sự đối lập giữa vẻ đẹp và nguy cơ mất mát để tăng sức cảnh báo. Chứng minh: (a) văn bản nêu hai trạng thái cảm xúc “kinh ngạc trước vẻ đẹp” và “đau đớn trước những hệ sinh thái bị đe dọa”; (b) văn bản khẳng định đây là bài giới thiệu và bình luận phim, không phải toàn bộ báo cáo khoa học.
• Bài 10: Điểm chung: cả hai văn bản đều dùng hình ảnh thiên nhiên để cảnh báo về tác động của con người. Khác biệt: văn bản về sông Cửu Long dùng bằng chứng để đề xuất cách ứng xử; văn bản về phim dùng sự đối lập vẻ đẹp – mất mát để tạo cảm xúc cảnh báo.
• Bài 5 đến 9 (tham khảo): làm tương tự Bài 2 và Bài 3, tuân theo cùng yêu cầu chỉ rõ thông tin trực tiếp và suy luận, sửa nhận xét chung bằng cách đưa căn cứ và giới hạn.

HS vận dụng cách dùng bằng chứng và cách diễn đạt có giới hạn để viết một đoạn văn ngắn nhận xét về một vấn đề môi trường ở địa phương, hoặc về một văn bản đã học.

HS viết đoạn văn khoảng 8 đến 10 câu theo đề: “Em hãy viết đoạn văn nêu một nhận xét có giới hạn về một vấn đề môi trường ở địa phương em (ví dụ: lũ, ngập úng, ô nhiễm nguồn nước, rác thải), chứng minh bằng hai bằng chứng cụ thể (số liệu, quan sát, hình ảnh) và giải thích vì sao chúng có tác dụng thuyết phục.” Trong đoạn cần có một câu thể hiện giới hạn của nhận xét (ví dụ: “Nhận xét này chỉ đúng với khu vực em quan sát”). Phần viết hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trong lớp.

Đoạn văn đạt yêu cầu gồm: (1) câu chủ đề nêu nhận xét có giới hạn; (2) hai bằng chứng cụ thể, có nguồn hoặc có mô tả rõ ràng; (3) câu giải thích tác dụng của mỗi bằng chứng; (4) câu kết nêu giới hạn hoặc điều kiện áp dụng của nhận xét; (5) không dùng nhận xét khen chê chung chung như “rất hay” hay “rất ý nghĩa”.