Giáo án Diễn từ ứng khẩu của thủ lĩnh da đỏ Xi-át-tơn

Huy động vốn hiểu biết và trải nghiệm của HS về cách nhìn nhận đất; dẫn dắt HS vào câu hỏi trọng tâm của bài.

GV nêu câu hỏi: “Khi nói ‘mảnh đất này là của tôi’, em hiểu điều đó theo những nghĩa nào?” HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn. GV dẫn tới câu hỏi trọng tâm của bài: “Nói đất chỉ là món hàng có bỏ sót điều gì theo diễn từ?”

Danh sách 3–4 cách hiểu về đất mà HS nêu được, ví dụ: đất để mua bán, đất để làm nhà, đất gắn với ông bà, đất nuôi sống cây cối và con người. Từ đó HS nhận ra có những giá trị không thể chỉ đo bằng tiền.

Nêu được đặc điểm diễn từ và nghị luận; nhận ra cần tôn trọng bối cảnh văn hóa, lịch sử khi đọc văn bản.

HS làm việc theo nhóm 4 người, đọc phần định hướng đọc và bản tóm lược nguyên gốc trong SGK, sau đó điền Phiếu học tập số 1 gồm các mục: thể loại; người nói và người nghe; mục đích; cách xưng hô; cách lập luận; lưu ý khi đọc. Nhóm trả lời câu hỏi: “Vì sao không nên coi bản lưu truyền hiện nay là bản ghi âm nguyên vẹn một lời nói?”

Phiếu học tập số 1 được điền đầy đủ, trong đó: Thể loại là diễn từ, thuộc kiểu văn bản nghị luận. Người nói là thủ lĩnh Xi-át-tơn, người nghe là những người trong cộng đồng và người đối thoại. Mục đích là thuyết phục, cảnh tỉnh về mối quan hệ giữa con người và thiên nhiên. Cách lập luận: đối chiếu các cách nhìn khác nhau về thiên nhiên. Lưu ý: cần tôn trọng bối cảnh văn hóa và lịch sử; bài học dùng diễn giải nguyên gốc, không chép bản dịch hiện đại.

Giải thích được luận điểm đất gắn kí ức và sự sống; phân tích quan hệ giữa tác hại môi trường và tác động đến con người.

Nhóm dùng kĩ thuật khăn trải bàn: trên khăn có 4 ô tương ứng với 4 nhóm. HS đọc lại các đoạn nói về đất, nước, không khí và các sinh vật trong SGK, sau đó điền Phiếu học tập số 2 theo hai đề mục: (1) Đất gắn kí ức và sự sống – đất không chỉ là vật sở hữu mua bán; (2) Con người nằm trong mạng lưới sinh tồn – làm tổn hại môi trường cũng là làm hại con người. Với mỗi đề mục, nhóm trả lời: Chi tiết hoặc ý văn bản nêu gì? Điều đó làm rõ điều gì về ý nghĩa? Vì sao nói đất chỉ là hàng hóa là bỏ sót điều quan trọng?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành, trong đó: Đất gắn kí ức, tổ tiên và sự sống, nên lập luận vượt quan hệ sở hữu kinh tế đơn thuần; nếu chỉ nhìn đất là món hàng thì bỏ sót mối gắn bó sinh thái, văn hóa và kí ức cộng đồng. Con người nằm trong mạng lưới sinh tồn: tổn hại môi trường quay lại tác động con người, nên bảo vệ thiên nhiên cũng là bảo vệ chính mình. Kết luận nhóm: hai chi tiết cùng làm rõ ý nghĩa cảnh tỉnh của diễn từ.

Phân tích được tác dụng của xưng hô trực tiếp, điệp cấu trúc và hình ảnh; giải thích quan hệ giữa hình thức và ý nghĩa của diễn từ.

HS làm việc theo cặp rồi nhóm. Nhiệm vụ: tìm trong văn bản SGK ít nhất 1 chỗ người nói xưng hô trực tiếp với người nghe, 1 chỗ điệp cấu trúc và 1 hình ảnh gợi cảm; ghi lại và giải thích tác dụng. Câu hỏi trọng tâm: “Vì sao hình thức ấy làm lời diễn từ vừa tha thiết vừa cảnh tỉnh?”

Bảng ghi của nhóm gồm ba cột: Hình thức (xưng hô, điệp, hình ảnh) – Ví dụ trích từ SGK – Tác dụng với ý nghĩa. Kết luận: xưng hô trực tiếp tạo cảm giác đối thoại, khiến người nghe thấy mình có trách nhiệm; điệp cấu trúc nhấn mạnh lập luận, giúp người nghe ghi nhớ; hình ảnh gợi sức sống và kí ức, làm lí lẽ thêm sức truyền cảm. Hình thức và ý nghĩa gắn bó: nhờ hình thức đó, lí lẽ về bảo vệ thiên nhiên trở nên gần gũi và có sức lay động.

Củng cố nhận diện thể loại, nối chi tiết với ý nghĩa và trả lời câu hỏi có bằng chứng về văn bản.

HS làm nhanh các bài 2, 3, 4 và bài 7 trong phần bài tập của bài học. Bài 2: chọn dạng văn bản phù hợp với đặc điểm đã mô tả. Bài 3: nối chi tiết với ý nghĩa phân tích. Bài 4: chọn giá trị của đất được nhấn mạnh ngoài sở hữu mua bán. Bài 7: trả lời một đoạn ngắn có bằng chứng về điều đất chỉ là món hàng bỏ sót. HS có thể đối chiếu đáp án trên trang bài học NeoEdu sau khi làm.

Bài 2: D – diễn từ; nghị luận. Bài 3: Đất gắn kí ức và sự sống – Lập luận vượt quan hệ sở hữu kinh tế đơn thuần; Con người nằm trong mạng lưới sinh tồn – Tác hại môi trường quay lại tác động con người; Xưng hô, điệp và hình ảnh – Lí lẽ kết hợp sức truyền cảm của diễn từ. Bài 4: C – kí ức, tổ tiên và mạng lưới sự sống. Bài 7: Bỏ sót mối gắn bó sinh thái, văn hóa và kí ức cộng đồng; lời diễn từ nhấn mạnh giá trị không thể đo hết bằng trao đổi tiền bạc.

Vận dụng kiến thức về đặc điểm diễn từ và các bằng chứng đã phân tích để viết đoạn văn ngắn, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng.

HS viết đoạn 6–8 câu nêu một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược văn bản. Đoạn văn cần: nêu ý nghĩa; dẫn 1–2 chi tiết từ văn bản (ví dụ đất gắn kí ức, mạng lưới sinh tồn); phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ của bản thân về việc bảo vệ môi trường ở gia đình hoặc địa phương. Lưu ý: liên hệ phải phù hợp tình huống, không biến một hoàn cảnh thành phán xét con người.

Đoạn văn 6–8 câu gồm: câu mở nêu ý nghĩa; 2 câu dẫn chi tiết và giải thích; 2–3 câu liên hệ thực tế; 1 câu kết nêu việc em có thể làm. Ví dụ hướng liên hệ: giữ sạch nguồn nước quanh khu dân cư, tiết kiệm đất trồng, không vứt rác bừa bãi; mỗi việc đều thể hiện trách nhiệm với cộng đồng.