Giáo án Choáng ngợp và đau đớn những cảnh báo từ loạt phim Hành tinh của chúng ta

HS nêu được cảm xúc ban đầu khi xem phim thiên nhiên, nhận ra hai cảm xúc có thể cùng xuất hiện và xác định vấn đề của bài học.

GV đặt câu hỏi: “Khi xem một bộ phim về thiên nhiên, điều gì khiến em ngạc nhiên nhất? Điều gì khiến em buồn hoặc lo lắng?” Sau đó GV dẫn: “Hai cảm xúc ấy có thể cùng xuất hiện không?” HS ghi lại 2 từ chỉ cảm xúc của mình vào vở.

• 2 đến 3 cảm xúc HS nêu, ví dụ: ngạc nhiên trước rừng rậm và đa dạng loài; buồn khi thấy môi trường sống bị thu hẹp.
• Nhận thức ban đầu: hai cảm xúc có thể đi cùng nhau.
• Câu hỏi định hướng bài học: Cảm xúc choáng ngợp và đau đớn có mâu thuẫn loại trừ nhau không?

HS xác định được cặp đối lập giữa vẻ đẹp và nguy cơ trong văn bản, giải thích được tác dụng của sự tương phản đối với người đọc.

HS đọc bản tóm lược và đối chiếu với văn bản trong SGK. Làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn): mỗi HS điền vào phần của mình trên Phiếu học tập số 1, sau đó thống nhất ý kiến chung.
Nhiệm vụ: (1) Tìm vẻ đẹp, sự đa dạng của sự sống được nhắc đến và nguy cơ đe dọa tương ứng. (2) Giải thích vì sao đặt hai ý cạnh nhau làm lời cảnh báo mạnh hơn một danh sách tác hại đơn lẻ.

• Cặp đối lập: kinh ngạc trước vẻ đẹp, sự đa dạng của sự sống ↔ đau đớn trước những hệ sinh thái bị đe dọa.
• Tác dụng: sự tương phản khiến người đọc thấy cụ thể điều đáng mất; nỗi lo gắn với giá trị có thật, không chỉ là một con số hay danh sách tác hại khô khan.
• Kiến thức HS rút ra: sự đối lập giữa vẻ đẹp và nguy cơ làm nổi bật điều cần bảo vệ.

HS nhận diện được cách người viết chọn cảnh, thông tin và cách làm phim; phân biệt điều phim cho thấy với đánh giá của người viết; nêu được cách kiểm tra nguồn con số.

Cặp đôi hoàn thành Phiếu học tập số 2 dựa trên bản tóm lược và văn bản SGK.
Nhiệm vụ: (1) Liệt kê các yếu tố người viết chọn để nêu sức tác động đến người xem: cảnh, thông tin, cách làm phim. (2) Phân biệt điều bộ phim cho thấy với đánh giá của người viết. (3) Nêu cách kiểm tra nguồn của con số khi tiếp nhận văn bản.

• Yếu tố được chọn: cảnh vẻ đẹp của sự sống; thông tin về sự đa dạng và về các hệ sinh thái bị đe dọa; cách làm phim nhằm tạo sức tác động đến người xem.
• Điều bộ phim cho thấy: cảnh thiên nhiên đa dạng và những hệ sinh thái đang bị ảnh hưởng.
• Đánh giá của người viết: bộ phim đáng xem, có sức cảnh báo mạnh; đây là nhận định của người viết, cần tách khỏi nội dung phim.
• Cách kiểm tra nguồn: xem tên nguồn của con số, đối chiếu với thông tin đáng tin cậy trước khi tin vào con số đó.
• Kiến thức HS rút ra: văn bản giới thiệu phim là bài giới thiệu và bình luận, không phải toàn bộ báo cáo khoa học.

HS giải thích được vì sao hai cảm xúc choáng ngợp và đau đớn nối nhau, đồng thời phân biệt vai trò của chi tiết tương phản và của cảm xúc dẫn tới trách nhiệm trong ý nghĩa chung.

Cặp đôi thảo luận hai câu hỏi:
(1) Cảm xúc choáng ngợp và đau đớn có mâu thuẫn loại trừ nhau không? Hãy trả lời bằng một đoạn có bằng chứng từ bản tóm lược.
(2) Chi tiết “Đặt vẻ đẹp cạnh nguy cơ” và “Cảm xúc dẫn tới trách nhiệm” góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau như thế nào?

• Câu (1): Không mâu thuẫn. Càng nhận ra vẻ phong phú của sự sống, càng cảm thấy mất mát trước nguy cơ suy thoái. Hai cảm xúc nối nhau làm rõ điều cần bảo vệ; vẫn phải kiểm tra dữ kiện khoa học.
• Câu (2): Tương phản giúp người đọc hiểu cụ thể điều đáng mất (vai trò nhận thức); cảm xúc dẫn tới trách nhiệm hướng người đọc tới hành động, không dừng ở tuyệt vọng (vai trò định hướng hành động).
• Kiến thức HS rút ra: mục đích cuối của văn bản là khơi dậy nhận thức và trách nhiệm, không chỉ tạo cảm giác sợ hãi.

HS củng cố kiến thức về đặc điểm thể loại, cảm xúc của văn bản và mối quan hệ giữa chi tiết với ý nghĩa.

HS làm bài tập 2, 3, 4 (đề dưới đây) cá nhân trong 5 phút, sau đó đối chiếu với bạn cùng bàn và kiểm tra trên bài tập tương tác NeoEdu.
Bài 2: Dựa thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp. A. truyện ngắn; B. thơ Đường luật; C. hài kịch; D. văn bản giới thiệu phim kết hợp bình luận.
Bài 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích. (1) Đặt vẻ đẹp cạnh nguy cơ; (2) Giới thiệu cảnh và cách thể hiện; (3) Cảm xúc dẫn tới trách nhiệm. (a) Lời cảnh báo hướng hành động, không dừng ở tuyệt vọng; (b) Tương phản khiến người đọc thấy cụ thể điều đáng mất; (c) Đánh giá bộ phim bằng chứng cứ truyền thông, không chỉ khen chung.
Bài 4: Hai cảm xúc chính khi giới thiệu loạt phim là gì? A. Thờ ơ và tự mãn; B. Kinh ngạc trước vẻ đẹp, đau đớn trước nguy cơ; C. Chỉ vui giải trí; D. Chỉ thất vọng về kĩ thuật.

• Bài 2: D. Văn bản giới thiệu phim kết hợp bình luận. Cần dựa vào cách tổ chức và mục đích đã mô tả, không chỉ nhìn tên tác giả.
• Bài 3: (1)–(b): Tương phản khiến người đọc thấy cụ thể điều đáng mất. (2)–(c): Đánh giá bộ phim bằng chứng cứ truyền thông, không chỉ khen chung. (3)–(a): Lời cảnh báo hướng hành động, không dừng ở tuyệt vọng.
• Bài 4: B. Kinh ngạc trước vẻ đẹp, đau đớn trước nguy cơ. Vẻ đẹp sự sống và nguy cơ suy thoái đặt cạnh nhau tạo hai cảm xúc liên kết.

HS vận dụng cách phân tích hình thức và ý nghĩa để viết đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa rút ra từ bản tóm lược, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng.

HS viết đoạn văn 6–8 câu theo yêu cầu: Viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược; phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng. Đoạn văn cần có ít nhất một chi tiết trong văn bản và một lí do giải thích. Liên hệ cần phù hợp tình huống, không phán xét mọi người.

• Một đoạn văn 6–8 câu gồm: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 2 đến 3 câu phân tích chi tiết (ví dụ: vẻ đẹp đặt cạnh nguy cơ làm rõ điều cần bảo vệ); 1 đến 2 câu nêu liên hệ riêng; 1 câu kết đoạn.
• Kiến thức HS vận dụng: phân biệt điều văn bản cho thấy với suy nghĩ cá nhân; liên hệ có căn cứ, không kết luận vội.
• Ví dụ hướng viết: “Từ văn bản, em thấy điều đáng quý nhất là sự tương phản giữa vẻ đẹp và nguy cơ... Văn bản cho thấy... Còn em nghĩ... ”