Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 93

HS nhận ra rằng cùng một hình thức câu có thể thực hiện nhiều mục đích khác nhau, từ đó xác định nhiệm vụ học tập của tiết học.

GV đưa ba câu lên bảng: “Mưa đã tạnh.”; “Ôi, đẹp quá!”; “Bạn có thể đóng cửa giúp mình không?”. HS trả lời nhanh: mỗi câu đang làm việc gì (thông báo, bộc lộ cảm xúc, nhờ vả)? Vì sao em nghĩ như vậy?

HS nêu được: “Mưa đã tạnh.” dùng để thông báo sự việc; “Ôi, đẹp quá!” dùng để bộc lộ cảm xúc trực tiếp; “Bạn có thể đóng cửa giúp mình không?” có hình thức câu hỏi nhưng thường dùng để nhờ vả, không để hỏi về khả năng. Từ đó HS rút ra: không thể xác định mục đích chỉ bằng dấu cuối câu hoặc hình thức, cần xét ngữ cảnh.

HS hệ thống hoá được bốn kiểu câu theo mục đích nói, nêu dấu hiệu hình thức thường gặp và giải thích vai trò của ngữ cảnh.

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1, sau đó đối chiếu với bài giảng và ví dụ trên NeoEdu.
Nhiệm vụ: Điền vào phiếu bốn kiểu câu (kể, hỏi, cầu khiến, cảm thán) gồm dấu hiệu hình thức thường gặp, mục đích nói thường gặp và một ngữ liệu minh hoạ.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao câu hỏi có thể dùng để nhờ vả?” và “Vì sao không thể phân loại câu chỉ bằng dấu chấm, dấu chấm hỏi, dấu chấm than?”

Nội dung HS hoàn thành trên Phiếu học tập số 1 gồm:

• Câu kể: thường kết thúc bằng dấu chấm; dùng để thông báo, miêu tả, kể sự việc (ví dụ: “Mưa đã tạnh.”).
• Câu hỏi: có từ nghi vấn hoặc cấu trúc hỏi; có thể dùng để hỏi thông tin hoặc để nhờ vả, lịch sự (ví dụ: “Bạn có thể đóng cửa giúp mình không?”).
• Câu cầu khiến: thường có “hãy”, “đừng”, hoặc ngữ điệu yêu cầu; dùng để nêu yêu cầu thực hiện (ví dụ: “Hãy giữ lối đi thông thoáng.”).
• Câu cảm thán: thường có “ôi”, “ồ”, “than ôi” và dấu chấm than; dùng để bộc lộ cảm xúc trực tiếp (ví dụ: “Ôi, đẹp quá!”).
  Kết luận HS ghi: Hình thức câu chỉ là dấu hiệu tham khảo; chức năng thực tế còn phụ thuộc ngữ cảnh, và dấu cuối câu không quyết định mục đích nói.

HS vận dụng kiến thức để xác định đúng mục đích nói của các câu trong bài tập thực hành và giải thích lí do lựa chọn.

HS làm bốn câu trắc nghiệm trong phần Thực hành tiếng Việt trang 93 (có thể làm trên NeoEdu). Với mỗi câu, HS chọn đáp án, giơ thẻ và nêu một lí do ngắn.
Câu 1: “Bạn có thể đóng cửa giúp mình không?” trong phòng lạnh chủ yếu để hỏi khả năng hay nhờ?
Câu 2: “Hãy giữ lối đi thông thoáng.” Mục đích?
Câu 3: “Mưa đã tạnh.” Mục đích chính?
Câu 4: “Ôi, đẹp quá!” Mục đích?

Đề và đáp án:

• Câu 1: “Bạn có thể đóng cửa giúp mình không?” trong phòng lạnh chủ yếu để hỏi khả năng hay nhờ? A. nhờ đóng cửa; B. hỏi để khảo sát khả năng của bạn. Đáp án A. Lí giải: hình thức hỏi phục vụ cầu khiến lịch sự.
• Câu 2: “Hãy giữ lối đi thông thoáng.” Mục đích? A. cảm thán; B. cầu khiến; C. thông báo; D. hỏi thông tin. Đáp án B. Lí giải: nêu yêu cầu thực hiện.
• Câu 3: “Mưa đã tạnh.” Mục đích chính? A. thông báo sự việc; B. nhờ làm việc; C. hỏi thông tin; D. bộc lộ cảm xúc trực tiếp. Đáp án A. Lí giải: thông báo sự việc.
• Câu 4: “Ôi, đẹp quá!” Mục đích? A. cung cấp số liệu; B. yêu cầu thực hiện; C. hỏi thông tin; D. bộc lộ cảm xúc. Đáp án D. Lí giải: bộc lộ cảm xúc trực tiếp.

HS viết được câu cầu khiến trực tiếp và câu hỏi lịch sự cùng thực hiện một yêu cầu, đồng thời chọn được bối cảnh phù hợp cho từng câu.

HS làm việc cá nhân 5 phút với Phiếu học tập số 2, sau đó trao đổi theo cặp 3 phút.
Nhiệm vụ 1 (bài 6): Viết cùng yêu cầu giữ yên lặng bằng một câu cầu khiến trực tiếp và một câu hỏi lịch sự; chọn bối cảnh phù hợp cho từng câu.
Nhiệm vụ 2 (bài 8): Cùng muốn bạn đóng cửa, viết một câu cầu khiến trực tiếp và một câu hỏi thực hiện mục đích nhờ; so sánh hình thức với mục đích nói.
Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao câu hỏi trong bối cảnh này lại lịch sự hơn?”

Câu trả lời tham khảo:

• Yêu cầu giữ yên lặng: “Xin giữ yên lặng.” là cầu khiến trực tiếp, phù hợp biển nhắc chung; “Bạn có thể nói nhỏ hơn được không?” là câu hỏi lịch sự, phù hợp trao đổi trực tiếp với người cụ thể.
• Yêu cầu đóng cửa: “Bạn đóng cửa giúp mình nhé.” là cầu khiến trực tiếp; “Bạn có thể đóng cửa giúp mình không?” có hình thức nghi vấn nhưng chủ yếu để nhờ vả, không kiểm tra năng lực.
  Tiêu chí chấm (GV chấm 10 điểm, không chấm tự động): đáp ứng đúng yêu cầu 3 điểm; chi tiết, ví dụ hoặc bối cảnh phù hợp 3 điểm; giải thích, tổ chức ý 3 điểm; diễn đạt rõ 1 điểm. Chấp nhận cách diễn đạt và kết luận khác nếu có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ cảnh.

HS vận dụng kiến thức về kiểu câu theo mục đích nói để viết lời nhắc hoặc lời nhờ phù hợp trong một tình huống thực tế ở trường học hoặc gia đình.

HS chọn một trong hai tình huống sau để viết 3–4 câu:
Tình huống A: Trong thư viện trường có bạn nói chuyện to; em muốn nhắc bạn giữ yên lặng.
Tình huống B: Ở nhà, em muốn nhờ người thân tắt bớt đèn khi ra khỏi phòng.
Yêu cầu: dùng ít nhất một câu cầu khiến và một câu hỏi lịch sự, đồng thời ghi rõ mục đích nói của từng câu.
Câu hỏi GV đặt ra: “Nếu nói quá trực tiếp, người nghe có thể cảm thấy thế nào?”

Sản phẩm mẫu tình huống A: “Bạn nói nhỏ lại giúp mình nhé.” (cầu khiến, nhắc nhở nhẹ nhàng); “Bạn có thể nói nhỏ hơn để các bạn khác đọc sách được không?” (hỏi lịch sự, nhờ vả). HS ghi thêm: mục đích của từng câu và lí do chọn hình thức đó.
Sản phẩm mẫu tình huống B: “Mẹ tắt bớt đèn giúp con nhé.” (cầu khiến); “Mẹ có thể tắt đèn phòng khách giúp con không ạ?” (hỏi nhờ vả, lịch sự).
Tiêu chí: đúng kiểu câu và mục đích nói; phù hợp tình huống; có giải thích ngắn.