Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 101

Nhận ra cùng một câu phủ định có thể mang chức năng khác nhau tùy ngữ cảnh; từ đó xác định nhiệm vụ học tập của bài.

HS đọc câu “Hôm nay không có mưa.” trên bảng và trả lời: (1) Nếu câu này là lời bản tin thời tiết thì câu làm nhiệm vụ gì? (2) Nếu có người nói “Hôm nay chắc chắn sẽ mưa to” và một bạn đáp lại bằng câu trên thì câu đó làm nhiệm vụ gì? Vì sao cùng một câu mà chức năng lại khác?

• Trong bản tin thời tiết, “Hôm nay không có mưa.” thông báo hiện tượng không xảy ra: là phủ định miêu tả.
• Khi đáp lại ý “Hôm nay chắc chắn sẽ mưa to”, câu phản bác nhận định đó: là phủ định bác bỏ.
• Kết luận HS rút ra: từ không giống nhau nhưng chức năng phụ thuộc vào ngữ cảnh, nên khi xác định nghĩa phải đọc toàn bộ tình huống, không chỉ dựa vào từ không.

Phân biệt được phủ định miêu tả và phủ định bác bỏ bằng cách đối chiếu câu với ngữ cảnh đi kèm; nêu được dấu hiệu ngữ cảnh giúp xác định chức năng.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Các nhóm hoàn thành phần 1 của Phiếu học tập số 1 gồm hai ngữ liệu: (1) “Hôm nay không có mưa.” trong lời thông báo thời tiết; (2) A: “Lan xé sách.” – B: “Không, Lan chỉ dán lại trang rách.” Với mỗi ngữ liệu, HS trả lời: Câu thuộc loại phủ định nào? Dấu hiệu nào trong ngữ cảnh giúp em xác định?

Kết quả nhóm ghi trên khăn trải bàn theo bảng:

• Ngữ liệu “Hôm nay không có mưa.”: phủ định miêu tả. Dấu hiệu: câu đưa thông tin về thời tiết, thông báo hiện tượng không xảy ra.
• Lời B “Không, Lan chỉ dán lại trang rách.”: phủ định bác bỏ. Dấu hiệu: đứng sau nhận định “Lan xé sách”, phản bác nhận định đã nêu.
• Kiến thức HS rút ra: cùng là từ không, nhưng khi câu thông báo thông tin thì là phủ định miêu tả; khi câu phản lại ý người khác đã nêu thì là phủ định bác bỏ.

Nhận biết được phủ định kép có thể mang nghĩa khẳng định; hiểu từ chưa chỉ sự việc chưa xảy ra ở thời điểm đang xét, không loại trừ khả năng về sau.

HS làm việc theo nhóm 4 hoặc cặp đôi, hoàn thành phần 2 của Phiếu học tập số 1 với hai câu: (1) “Không ai không muốn được tôn trọng.” Nghĩa của câu hướng tới mọi người đều muốn hay không ai muốn? (2) “Mai chưa đến.” Câu này có khẳng định Mai không bao giờ đến không? Nhóm giải thích lí do bằng cách tách các từ phủ định trong câu.

• Câu “Không ai không muốn được tôn trọng.”: hai lần phủ định (không ai, không muốn) triệt tiêu nhau nên nghĩa hướng tới khẳng định: mọi người đều muốn được tôn trọng.
• Câu “Mai chưa đến.”: chưa chỉ việc đến chưa xảy ra tại thời điểm đang nói; câu không khẳng định Mai không bao giờ đến, vì còn khả năng đến sau đó.
• Kiến thức HS rút ra: phải đọc toàn ngữ cảnh và đếm số lần phủ định trong câu, không thể suy ra nghĩa chỉ từ việc câu có từ không hay chưa.

Vận dụng kiến thức để xác định đúng chức năng và nghĩa của câu phủ định trong các ngữ liệu luyện tập; tự kiểm tra kết quả.

GV tổ chức trò chơi “Giơ thẻ A – B”: GV đọc từng câu hỏi, HS giơ thẻ đáp án và giải thích ngắn. Bộ bài tập gồm 4 câu (đề và đáp án ghi trong product). Sau trò chơi, GV mở học liệu số NeoEdu để HS tự làm thêm các câu tương tác và đối chiếu kết quả.

Đề:

• Câu 1. “Hôm nay không có mưa.” Khi báo thời tiết, là phủ định miêu tả hay bác bỏ? A. phủ định miêu tả; B. phủ định bác bỏ.
• Câu 2. A: “Lan xé sách.” B: “Không, Lan chỉ dán lại trang rách.” Lời B chủ yếu? A. chỉ thông báo thời tiết; B. bác bỏ nhận định trước.
• Câu 3. “Không ai không muốn được tôn trọng.” Nghĩa hướng tới? A. mọi người đều muốn được tôn trọng; B. không ai muốn được tôn trọng.
• Câu 4. “Mai chưa đến.” Có khẳng định Mai không bao giờ đến không? A. Có; chưa nghĩa là không bao giờ; B. Không; chưa chỉ chưa xảy ra ở thời điểm xét.

Đáp án và lí giải:

• Câu 1: A – phủ định miêu tả, vì câu thông báo vắng hiện tượng mưa.
• Câu 2: B – lời B bác bỏ nhận định đã nêu “Lan xé sách”.
• Câu 3: A – phủ định kép “không ai không muốn” tạo nghĩa khẳng định: mọi người đều muốn được tôn trọng.
• Câu 4: B – “chưa” chỉ việc chưa xảy ra ở thời điểm xét, không khẳng định Mai không bao giờ đến.
• Kết quả mong đợi: HS đúng ít nhất 3/4 câu và nêu được lí do cho mỗi đáp án.

Vận dụng kiến thức để tạo hai ngữ cảnh khác nhau cho cùng một câu phủ định, mỗi ngữ cảnh thể hiện một chức năng; viết được đoạn văn ngắn có căn cứ rõ ràng.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 2: Tạo hai ngữ cảnh cho câu “Tôi không làm rách sách”. Ngữ cảnh 1: câu cung cấp thông tin (liệt kê việc mình đã làm). Ngữ cảnh 2: câu bác lời buộc tội (đáp lại lời “Bạn làm rách sách”). Sau đó, HS viết 2–3 câu giải thích vì sao cần thêm ngữ cảnh để phân biệt chắc chắn. Khi về nhà, HS làm thêm bài tập mở rộng ở phần Bài tập về nhà.

Sản phẩm mẫu tham khảo:

• Ngữ cảnh 1: “Hôm qua, em đi học đầy đủ, làm bài tập và không làm rách sách vở.” Câu “Tôi không làm rách sách” thông báo sự không xảy ra: phủ định miêu tả.
• Ngữ cảnh 2: Bạn A: “Bạn làm rách sách của tôi rồi!” – Bạn B: “Tôi không làm rách sách.” Câu phản bác lời buộc tội: phủ định bác bỏ.
• Lí giải: khi liệt kê việc đã làm, câu có thể thông báo; khi đáp lại lời buộc tội, câu phản bác. Cần thêm ngữ cảnh mới phân biệt chắc chắn.
• Thang chấm 10 điểm (GV chấm, không chấm tự động): đáp ứng đúng yêu cầu 3 điểm; ví dụ ngữ cảnh cụ thể phù hợp 3 điểm; giải thích chức năng và tổ chức ý rõ ràng 3 điểm; diễn đạt rõ, đúng chính tả 1 điểm. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ và bằng chứng từ ngữ cảnh.