Giáo án Viết bài văn phân tích một tác phẩm (truyện)

Xác định vấn đề của bài: nhận ra nhận định khen chung chung chưa đủ sức thuyết phục và cần phân tích bằng chi tiết, lí giải.

GV trình chiếu câu: “Nhân vật tốt nên truyện rất hay.” HS làm việc nhóm 4 trả lời ba câu hỏi: (1) Câu này đang khen hay chê, khen hoặc chê điều gì? (2) Người đọc có biết hành động nào của nhân vật, phẩm chất nào, cách kể nào không? (3) Muốn người đọc tin nhận định, người viết cần thêm gì?

Nhóm ghi kết luận vào giấy nháp: câu nhận định chỉ khen chung, không nêu hành động cụ thể, không giải thích phẩm chất và không nói đến cách kể. Để thuyết phục, cần nêu một hành động cụ thể, giải thích nó thể hiện phẩm chất gì và chỉ ra cách kể làm người đọc nhận ra điều đó. Đây là nhiệm vụ của bài học hôm nay.

Nêu được yêu cầu và cấu trúc của bài văn phân tích truyện: mở bài, thân bài, kết bài và vai trò của từng phần.

HS đọc bài mẫu nguyên gốc về truyện Xe đêm (đọc theo sách giáo khoa hoặc trình chiếu), chia thành ba phần. Mỗi nhóm 4 người dùng khăn trải bàn: ghi ở giữa yêu cầu chung, bốn góc ghi bốn câu hỏi: (1) Mở bài làm gì? (2) Thân bài có những ý nào? (3) Mỗi ý có chi tiết và lí giải không? (4) Kết bài có đánh giá có giới hạn không? Bài mẫu chỉ là bản diễn giải, không được chép lại nguyên văn khi viết.

Khăn trải bàn của nhóm ghi:

• Mở bài: giới thiệu truyện Xe đêm của Côn-xtan-tin Pau-xtốp-xki và nêu nhận định: tác giả dùng cuộc gặp để làm hiện lên giá trị con người.
• Thân bài: (a) tình huống và cách xây dựng tình huống, chi tiết được chọn; (b) một nét nhân vật An-đéc-xen với hai bằng chứng: vẻ ngoài vụng về, nhút nhát đối lập tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu; hình dung tương lai cho người mới gặp bộc lộ sự quan tâm; (c) cách kể chuyện lồng trong chuyện làm rõ sức tác động của tưởng tượng.
• Kết bài: đánh giá có giới hạn, ví dụ nêu giá trị của tác phẩm nhưng chỉ dựa trên những gì đã phân tích, không khái quát quá mức.
  Kết luận chung: mỗi đoạn thân bài có ba thành phần luận điểm – bằng chứng – lí giải.

Vận dụng được cách tìm ý và chọn bằng chứng bằng chi tiết; lập được dàn ý có trình tự cho một luận điểm về nhân vật hoặc cách kể.

HS làm việc theo cặp đôi trong nhóm, hoàn thành Phiếu học tập số 1 về truyện mà các em đã đọc (có thể là Xe đêm hoặc truyện khác trong chương trình). Phiếu gồm: tên truyện; tình huống chính; nhân vật chọn phân tích; hai chi tiết cụ thể về nhân vật, mỗi chi tiết ghi rõ vị trí trong truyện hoặc ghi “giả định” nếu chưa kiểm chứng; một chi tiết về cách kể; luận điểm chọn làm trọng tâm; dàn ý ba phần.

Phiếu học tập số 1 đã hoàn thành, gồm:

• Tình huống: cuộc gặp trên chuyến xe đêm giữa An-đéc-xen và những người mới quen.
• Nhân vật phân tích: An-đéc-xen.
• Chi tiết 1: vẻ ngoài vụng về, nhút nhát; nhận xét: đối lập với tâm hồn nhạy cảm và nhân hậu.
• Chi tiết 2: hình dung tương lai cho người mới gặp; nhận xét: bộc lộ sự quan tâm và niềm hi vọng.
• Chi tiết cách kể: chuyện đem niềm vui đến một đứa trẻ được lồng trong chuyện; nhận xét: làm rõ sức tác động của tưởng tượng.
• Luận điểm trọng tâm: giá trị nhân vật nằm ở phẩm chất, không nằm ở vẻ ngoài; cách kể lồng chuyện giúp người đọc hiểu điều đó qua diễn biến.
• Dàn ý: mở bài (giới thiệu, nhận định); thân bài (tình huống, nét nhân vật với hai bằng chứng, cách kể); kết bài (đánh giá có giới hạn).

Viết được một đoạn thân bài có đủ luận điểm, bằng chứng và lí giải; phân biệt được bản viết mới với tác phẩm gốc.

HS làm việc cá nhân rồi đổi chéo trong cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2: (1) Tách đoạn mẫu thành ba phần: luận điểm, bằng chứng, lí giải. (2) Viết lại một đoạn thân bài của em theo ba phần vừa tách. (3) Dùng bốn câu tự kiểm: bài đúng thể loại chưa? Chi tiết có nguồn hoặc ghi giả định chưa? Mỗi nhận xét có lí giải chưa? Đã phân biệt bản viết mới với tác phẩm gốc chưa?

Phiếu học tập số 2 gồm:

• Đoạn mẫu tách ba phần:
  • Luận điểm: vẻ ngoài vụng về không che khuất giá trị nhân vật.
  • Bằng chứng: An-đéc-xen có vẻ ngoài vụng về, nhút nhát nhưng tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu.
  • Lí giải: chi tiết ngoại hình đối lập với tâm hồn, nên người đọc phải nhìn nhân vật qua phẩm chất chứ không qua vẻ ngoài.
• Đoạn viết của HS có đủ ba phần, thay bằng chi tiết và lời lẽ của riêng mình.
• Tự kiểm: đánh dấu đủ bốn câu; nếu chưa, ghi rõ phần cần sửa.

Sửa được một nhận định chung chung thành nhận định có chi tiết và lí giải; sắp đúng quy trình viết bài văn phân tích và tự đánh giá sản phẩm của mình.

Bài tập 1: Sửa câu “Nhân vật tốt nên truyện rất hay.” và giải thích vì sao. Bài tập 2: Sắp xếp quy trình viết gồm năm bước: (a) Viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện; (b) Xác định mục đích, người đọc và tư liệu cần có; (c) Tìm ý và chọn trọng tâm; (d) Lập dàn ý có trình tự; (e) Viết bản đầu theo dàn ý; (f) Đối chiếu tiêu chí, nhận phản hồi và sửa. Quy trình bắt đầu từ mục đích và kết thúc ở bước sửa, không nộp ngay bản đầu. Bài tập 3: Lập bảng tự sửa gồm vấn đề, câu hoặc đoạn trước khi sửa, câu hoặc đoạn sau khi sửa và lí do, nêu ít nhất hai thay đổi trong đoạn văn của em.

Đáp án:

• Bài tập 1: “Nêu một hành động cụ thể, giải thích nó cho thấy phẩm chất gì và cách kể làm người đọc nhận ra điều ấy.” Lí do: câu mới có hành động cụ thể, phẩm chất được giải thích và có chỉ ra cách kể; câu cũ chỉ khen chung, người đọc không biết căn cứ.
• Bài tập 2: thứ tự đúng là (b) → (c) → (d) → (e) → (f), sau đó mới đến (a) như tên nhiệm vụ.
• Bài tập 3: bảng tự sửa có ít nhất hai dòng, mỗi dòng ghi rõ câu trước sửa, câu sau sửa và lí do; ví dụ thay đổi thứ nhất là thêm chi tiết cụ thể, thay đổi thứ hai là thêm lí giải cho nhận xét về cách kể.

Vận dụng được toàn bộ quy trình để viết một bài văn phân tích truyện hoàn chỉnh, đúng cấu trúc, có bằng chứng và lí giải, phục vụ mục đích đăng bản tin đọc sách của lớp.

Đề: Viết bài văn phân tích một tác phẩm truyện (Xe đêm hoặc một truyện đã học, đã đọc) cho bản tin đọc sách của lớp, người đọc là bạn cùng lớp. Yêu cầu: phân tích chủ đề, nhân vật, tình huống, ngôi kể hoặc điểm nhìn bằng chi tiết; không kể lại toàn bộ cốt truyện thay lập luận; mở bài giới thiệu và nêu nhận định, thân bài có tình huống, một nét nhân vật với hai bằng chứng, cách kể tạo hiệu quả, kết bài đánh giá có giới hạn; mỗi đoạn có luận điểm – bằng chứng – lí giải. Bắt đầu viết bản đầu trên lớp (khoảng 15 phút, đủ mở bài và một đoạn thân bài), hoàn thiện ở nhà. Khi nộp, đính kèm bảng tự kiểm bốn câu.

Bài văn phân tích hoàn chỉnh gồm:

• Mở bài: giới thiệu tác phẩm, tác giả và nêu nhận định về giá trị nhân vật hoặc cách kể.
• Thân bài: tình huống; một nét nhân vật với hai bằng chứng và lí giải; cách kể tạo hiệu quả.
• Kết bài: đánh giá có giới hạn, bám vào những gì đã phân tích.
  Bảng tự kiểm đã đánh dấu đủ bốn câu, kèm ghi chú những chỗ đã sửa theo phản hồi.