Giáo án Trình bày ý kiến về một vấn đề xã hội (văn học trong đời sống hiện nay)

Huy động trải nghiệm đọc của HS và dẫn dắt vào vấn đề: đọc văn trong bối cảnh thông tin rất nhiều.

HS trả lời câu hỏi của GV: “Đọc văn có ích gì khi thông tin rất nhiều?”. HS nêu ngắn một ý kiến và một ví dụ từ trải nghiệm đọc truyện, thơ hoặc tiểu thuyết của mình.

Khoảng 3–4 ý kiến ban đầu của lớp, ví dụ: đọc truyện giúp hiểu cảm xúc của người khác; đọc văn giúp nhìn một việc từ nhiều phía; nhưng đọc nhiều chưa chắc đã tốt hơn. GV ghi các ý lên bảng để đối chiếu sau bài học.

HS nhận diện các thành phần của một ý kiến: công dụng không tuyệt đối hoá, thừa nhận giới hạn và bằng chứng hỗ trợ.

HS đọc đoạn ý kiến mẫu trong mục “Mẫu nói nguyên gốc” và làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm điền vào các ô: (1) Luận điểm; (2) Lí lẽ và bằng chứng; (3) Giới hạn được thừa nhận; (4) Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao đoạn văn không nói đọc nhiều là luôn đúng?”

Khăn trải bàn của nhóm ghi: (1) Luận điểm: Văn học không thay mọi nguồn tri thức, nhưng cho ta thời gian ở lại với một góc nhìn khác. (2) Lí lẽ và bằng chứng: khi đọc truyện, phân biệt điều nhân vật biết với điều mình suy đoán; thói quen này giúp nghe người khác cẩn thận hơn. (3) Giới hạn: không thể nói cứ đọc nhiều là luôn đúng hoặc nhân ái; giá trị còn phụ thuộc cách đặt câu hỏi, trao đổi và liên hệ hành động. (4) Trả lời: vì đọc không tự biến mọi người thành tốt, người đọc cần biết đặt câu hỏi và hành động.

HS nắm cách nghe có ghi chép (luận điểm, lí do, câu hỏi) và cách trình bày: nhìn người nghe, đọc chậm ý mới, nói rõ phần giả định.

GV đọc hoặc chiếu lại đoạn ý kiến mẫu. HS nghe và ghi ba nội dung: một luận điểm, một lí do, một câu hỏi muốn làm rõ. Sau đó HS thảo luận cặp đôi: “Khi trình bày, em cần làm gì để người nghe theo kịp ý mới? Làm sao nói rõ phần chỉ là giả định?”

Bản ghi nghe của mỗi HS gồm: luận điểm (Văn học không thay mọi nguồn tri thức...); lí do (cách phân biệt điều nhân vật biết với điều mình suy đoán); câu hỏi làm rõ (ví dụ: “Làm thế nào để liên hệ hành động từ việc đọc?”). Kết luận cặp đôi: người nghe không ngắt lời để đoán kết luận; người nói nhìn người nghe, đọc chậm ở ý mới, dùng cụm như “Mình giả định rằng...” để nêu phần giả định.

HS vận dụng cấu trúc đã học để lập dàn ý nói 2–3 phút và viết lời mở 30 giây cho vấn đề “Đọc văn có ích gì khi thông tin rất nhiều?”.

HS làm cá nhân Phiếu học tập số 1, sau đó đổi chéo với bạn cùng bàn để nhận xét. Đề bài 1: Lập dàn ý nói 2–3 phút cho vấn đề “Đọc văn có ích gì khi thông tin rất nhiều?”, gồm công dụng không tuyệt đối hoá (chú ý ngôn từ, hiểu điểm nhìn, tập lập luận) và thừa nhận đọc không tự biến mọi người thành tốt, cần điều kiện tiếp cận. Đề bài 2: Viết lời mở 30 giây, nêu rõ vấn đề và thái độ của em.

Đáp án tham khảo cho bài 1: Mở: Trong thời đại thông tin dồi dào, đọc văn vẫn có giá trị riêng. Thân 1: Văn học giúp ta chú ý ngôn từ, hiểu điểm nhìn và tập lập luận (dẫn một chi tiết trong truyện đã đọc). Thân 2: Đọc không tự biến người đọc thành tốt; cần điều kiện tiếp cận sách và thời gian, cùng cách đặt câu hỏi, trao đổi. Kết: Đọc văn có ích khi đi cùng suy nghĩ và hành động. Đáp án tham khảo cho bài 2: “Văn học không thay mọi nguồn tri thức, nhưng cho ta thời gian ở lại với một góc nhìn khác. Theo em, đọc văn có ích nếu ta biết đặt câu hỏi cho điều mình đọc.” Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ, bằng chứng; không buộc chép bài mẫu. Tiêu chí chấm 10 điểm: đúng yêu cầu 3; chi tiết/ví dụ 3; giải thích và tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1.

HS luyện tóm tắt đúng ý người trước, nêu điểm đồng ý hoặc khác biệt, đưa lí do và câu hỏi làm rõ, soạn phản hồi lịch sự.

HS làm việc cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Bài 4: Sắp xếp tiến trình trao đổi về vấn đề, gồm: (a) nghe hoặc đọc đủ ý kiến của người trước; (b) tóm tắt đúng điều họ nói; (c) nêu điểm đồng ý hoặc khác biệt; (d) đưa lí do và bằng chứng cho phản hồi; (e) thống nhất điều đã rõ và câu hỏi còn mở. Bài 6: Soạn một phản hồi lịch sự theo mẫu “Mình đồng ý với ý... vì... Tuy nhiên, trong hoàn cảnh... ta cần... ”.

Đáp án bài 4 theo thứ tự: a → b → c → d → e. Lưu ý: tóm tắt đúng trước khi phản biện, tránh tranh luận với điều người khác không nói. Đáp án tham khảo bài 6: “Mình đồng ý với ý văn học cho ta thời gian ở lại với một góc nhìn khác vì khi đọc truyện ta thấy nhân vật nghĩ và cảm như thế nào. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh thông tin rất nhiều, ta cần biết đặt câu hỏi cho điều mình đọc để tránh tin ngay.” Tiêu chí chấm: đáp ứng yêu cầu đồng ý và giới hạn; có chi tiết/ví dụ; giải thích lí do; diễn đạt rõ.

HS trình bày thử một bài nói 2–3 phút về vấn đề đã học, nghe bạn đặt câu hỏi và tự đánh giá để xác định hai việc cần sửa.

Mỗi HS (hoặc hai HS đại diện trước lớp) trình bày bài nói 2–3 phút về “Đọc văn có ích gì khi thông tin rất nhiều?” theo dàn ý đã lập, sau đó mời một người nghe hỏi một câu và trả lời có lí do. Về nhà, HS ghi âm lại bài nói và tự đánh giá theo mẫu: một điểm đạt và hai việc sẽ sửa ở lần nói sau (ghi rõ thời điểm hoặc câu cụ thể trong bài nói của mình).

Bài nói 2–3 phút có đủ: luận điểm (đọc văn có ích khi không tuyệt đối hoá), bằng chứng (ví dụ phân biệt điều nhân vật biết và suy đoán), giới hạn (đọc không tự biến người thành tốt), và một câu hỏi người nghe đặt ra. Phiếu tự đánh giá của HS gồm: một điểm đạt; hai việc sẽ sửa, mỗi việc kèm câu hoặc đoạn cụ thể trong bài nói của em.