Giáo án Củng cố, mở rộng trang 82

Giúp HS nhớ lại tên tác giả, thể loại và nội dung khái quát của ba văn bản, từ đó xác định nhiệm vụ ôn tập.

HS trả lời nhanh các câu hỏi của GV: Ba văn bản trong bài là gì? Mỗi văn bản thuộc thể loại nào? Điều gì khiến em nhớ nhất ở mỗi văn bản? Câu hỏi then chốt: “Vì sao cùng là văn bản đọc hiểu nhưng mỗi văn bản cần một cách tiếp cận khác nhau?”

HS nêu đúng ba văn bản và thể loại: Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam (Xuân Diệu, nghị luận văn học); Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa (Trần Đình Sử, nghị luận văn học); Xe đêm (Côn-xtan-tin Pau-xtốp-xki, truyện lồng truyện). HS hiểu rằng nhiệm vụ của tiết học là hệ thống hoá bằng bằng chứng và biết so sánh, chuyển giao.

HS lập được bảng hệ thống hoá gồm tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích cho từng văn bản.

HS làm việc theo nhóm chuyên sâu, mỗi nhóm nhận một văn bản, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (xem phần Phiếu học tập). Nhiệm vụ: đọc lại phần tóm lược của văn bản và điền đủ năm mục. Sau đó các nhóm ghép thành bảng chung trên khăn trải bàn hoặc bảng phụ. Câu hỏi GV đặt ra: “Chi tiết nào là bằng chứng cho vấn đề của văn bản? Cách giải thích đi từ chi tiết đến kết luận như thế nào?”

Bảng hệ thống hoá (điền theo từng văn bản):

• Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam: thể loại nghị luận văn học; vấn đề là sức riêng của thơ thu Nguyễn Khuyến khi làm hiện lên làng cảnh Việt Nam; chi tiết là màu sắc, đường nét, không gian và cách dùng tiếng Việt, cùng việc đặt các bài thơ thu cạnh nhau; cách giải thích là chỉ ra yếu tố có trong thơ rồi lí giải đánh giá về vẻ đẹp từ chính bằng chứng ấy.
• Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa: thể loại nghị luận văn học; vấn đề là đọc văn là hoạt động chủ động tìm nghĩa, không có đáp án cố định; chi tiết là ngôn từ, cấu trúc, bối cảnh và trải nghiệm người tiếp nhận; cách giải thích là nhiều cách hiểu có thể cùng tồn tại nếu có căn cứ, nhưng không phải liên tưởng tùy ý nào cũng đúng.
• Xe đêm: thể loại truyện lồng truyện; vấn đề là trí tưởng tượng giúp nhìn ra điều kì diệu trong đời sống; chi tiết là vẻ ngoài vụng về, nhút nhát nhưng tâm hồn nhạy cảm, nhân hậu của An-đéc-xen, và câu chuyện đem niềm vui đến đứa trẻ; cách giải thích là lồng chuyện trong chuyện để khắc họa một nhà văn, còn những lời hình dung tương lai không phải lời tiên tri có kiểm chứng.

HS so sánh được hai văn bản theo cùng một tiêu chí, nêu điểm chung và nét riêng có chi tiết, đồng thời biết giới hạn khi liên hệ đời sống.

HS làm việc theo cặp đôi, so sánh Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam với Xe đêm theo tiêu chí cách dùng bằng chứng (chi tiết) và điểm nhìn của người viết. Hoàn thành Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: “Hai văn bản cùng dùng chi tiết để làm gì? Chi tiết trong nghị luận và trong truyện khác nhau ở đâu?” và “Khi liên hệ với đời sống, vì sao không thể lấy lời tiên đoán trong Xe đêm làm chắc chắn cho mọi tình huống?”

Điểm chung: cả hai văn bản đều dùng chi tiết cụ thể làm chỗ dựa để người đọc tin vào nhận định hoặc cảm nhận được nêu ra.
Nét riêng có chi tiết:

• Nhà thơ của quê hương (nghị luận): dùng chi tiết màu sắc, đường nét, không gian và cách dùng tiếng Việt để lí giải sức riêng của thơ thu Nguyễn Khuyến, điểm nhìn là người phê bình đứng ngoài tác phẩm để phân tích.
• Xe đêm (truyện lồng truyện): dùng chi tiết nhân vật (vẻ ngoài vụng về, tâm hồn nhạy cảm) và câu chuyện đem niềm vui đến đứa trẻ để khắc họa một nhà văn, điểm nhìn gắn với nhân vật trong truyện.
  Liên hệ đời sống: có thể nói trí tưởng tượng giúp ta nhìn ra điều đẹp đẽ trong cuộc sống, nhưng những hình dung tương lai trong truyện không phải lời tiên tri có kiểm chứng; không đem ý này áp dụng máy móc cho mọi hoàn cảnh ngoài đời.

HS vận dụng được cách nêu nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng hai chi tiết; phân biệt được điều nêu trực tiếp với điều suy luận; sửa được nhận xét thiếu căn cứ.

HS làm việc theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi nhóm 4 HS chia 4 ô (mỗi bạn đảm nhiệm một bài) cho các bài tập 1, 2, 3 và 10 trong sách. Sau khi làm xong, các nhóm đối chiếu đáp án trên học liệu NeoEdu (bài tập tương tác). Câu hỏi GV đặt ra: “Nhận xét của em đã có giới hạn chưa, hay đang nói quá một văn bản?”; “Chi tiết nào là căn cứ để em khẳng định điều đó?”

Bài 1 (Nhà thơ của quê hương): Nhận xét có giới hạn: “Theo văn bản, vẻ đẹp thơ thu Nguyễn Khuyến được lí giải chủ yếu từ cách dùng màu sắc, đường nét và không gian.” Chi tiết 1: “chọn chi tiết màu sắc, đường nét, không gian và cách dùng tiếng Việt để lí giải sức riêng của thơ.” Chi tiết 2: “đặt các bài thơ thu cạnh nhau giúp thấy nhiều góc nhìn, cảm xúc khác nhau.”
Bài 2 (Nhà thơ của quê hương): Điều nêu trực tiếp: “Văn bản bàn về thơ thu Nguyễn Khuyến và cách nhà thơ làm hiện lên làng cảnh Việt Nam.” Điều suy luận: người viết đánh giá cao cách Nguyễn Khuyến dùng tiếng Việt. Căn cứ: văn bản coi “cách dùng tiếng Việt” là một yếu tố lí giải sức riêng của thơ.
Bài 3 (sửa nhận xét thiếu căn cứ): Nhận xét “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng” là sai. Sửa thành: “Khi đọc cần xem ngữ cảnh, vì theo văn bản Đọc văn, việc đọc phải chú ý ngôn từ, cấu trúc và bối cảnh, nên các chi tiết khác nhau có thể có tác dụng khác nhau.”
Bài 10 (so sánh, GV chọn ngữ liệu Nhà thơ của quê hương và Xe đêm): Điểm chung: đều dùng chi tiết có căn cứ để làm rõ điều được nhận định. Khác biệt: Nhà thơ dùng màu sắc, đường nét để lí giải thơ; Xe đêm dùng vẻ ngoài và câu chuyện của nhân vật để khắc họa nhà văn.

HS vận dụng cách nêu nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng hai chi tiết và liên hệ đời sống có giới hạn để viết một đoạn văn ngắn.

HS viết đoạn văn khoảng 6–8 câu về một trong ba văn bản đã học, theo mẫu: câu nêu nhận xét có giới hạn; hai câu minh chứng bằng chi tiết; một câu giải thích; một câu liên hệ đời sống có giới hạn bối cảnh và thể loại. Câu hỏi GV đặt ra: “Liên hệ của em có phù hợp với thể loại và bối cảnh của văn bản không?”

Đoạn văn mẫu về Xe đêm: “Trong Xe đêm, trí tưởng tượng được thể hiện qua những hình dung của An-đéc-xen về cuộc đời người khác. Chi tiết đáng chú ý là câu chuyện ông kể về việc đem niềm vui đến một đứa trẻ, cho thấy trí tưởng tượng có thể làm kí ức tuổi thơ ấm áp hơn. Tác giả lồng chuyện trong chuyện để khắc họa một nhà văn biết nhìn ra điều kì diệu từ đời sống. Từ đó có thể nghĩ rằng sự quan sát tinh tế giúp ta trân trọng cuộc sống thường ngày; tuy nhiên, những lời hình dung trong truyện không phải lời tiên tri có kiểm chứng, nên không nên coi đó là chân lí áp dụng cho mọi hoàn cảnh.”