Giáo án Tri thức ngữ văn trang 60

Huy động kiến thức nền về sự khác nhau giữa kể lại sự việc và đưa ra nhận định, từ đó dẫn vào bài nghị luận văn học.

HS đọc hai câu trên bảng: (1) “Bác dán lại trang sách rách.” (2) “Bác là người rất có trách nhiệm.” GV hỏi: Câu nào chỉ kể lại việc đã xảy ra? Câu nào đưa ra một ý kiến cần được chứng minh? Vì sao câu (2) cần thêm lí lẽ để thuyết phục người đọc?

HS nhận ra: câu (1) là sự việc, có thể quan sát được; câu (2) là nhận định về phẩm chất, chưa có chi tiết chứng minh và lí giải. HS rút ra: muốn người đọc tin một nhận định văn học, phải chỉ ra chi tiết và giải thích vì sao chi tiết ấy dẫn đến nhận định.

Nêu được khái niệm nghị luận văn học và phân biệt với tóm tắt truyện.

HS đọc mục Khái niệm trọng tâm trong sách giáo khoa trang 60. GV nêu nhiệm vụ theo cặp đôi (kĩ thuật Think – Pair – Share): (a) Nghị luận văn học bàn về những đối tượng nào? (b) Luận điểm phải được chứng minh bằng gì? (c) Phân biệt tóm tắt truyện với nghị luận văn học: tóm tắt trả lời câu hỏi gì, nghị luận trả lời câu hỏi gì?

HS nêu được: (a) nghị luận văn học bàn về tác phẩm, tác giả hoặc vấn đề đọc, sáng tác; (b) luận điểm được chứng minh bằng chi tiết hình thức và nội dung; (c) tóm tắt nêu sự kiện và ý chính của truyện; nghị luận đưa ra nhận định về ý nghĩa hoặc hình thức rồi chứng minh bằng chi tiết và lí giải. HS ghi kết luận này vào vở.

Phân biệt được bằng chứng khách quan với đánh giá chủ quan có lí lẽ và vận dụng sơ đồ “chi tiết – lí giải – nhận định” trên ngữ liệu mới.

GV chiếu đoạn nguyên gốc: “Trong mẩu chuyện thư viện, chi tiết dán trang rách đáng chú ý vì biến trách nhiệm thành việc nhỏ có ích cho người đọc sau. Đây là đánh giá; việc nhân vật dán trang là bằng chứng. Từ bằng chứng đến đánh giá cần lời giải thích về quan hệ.” Cặp đôi làm Phiếu học tập số 1 (nội dung ở phần worksheets), sau đó đối chiếu sơ đồ lập luận trên NeoEdu.

Phiếu học tập số 1 có đáp án: (1) “Nhân vật dán lại trang sách rách bằng băng dính.” là bằng chứng khách quan, có thể kiểm chứng trong văn bản. (2) “Hành động dán trang biến trách nhiệm thành việc có ích cho người đọc sau.” là đánh giá chủ quan có lí lẽ. (3) Phần nối: “Vì nhân vật dán trang để người đọc sau dùng được sách, nên có thể thấy chi tiết này thể hiện trách nhiệm với cộng đồng.” HS rút ra sơ đồ: chi tiết (bằng chứng) → lí giải quan hệ → nhận định.

Vận dụng kiến thức để nhận diện nhận định phân tích, đánh giá tính đúng sai của nhận định và sửa một nhận định khái quát hóa quá mức.

HS làm ba bài tập theo cá nhân rồi đối chiếu cặp đôi (dùng bài tập tương tác trên NeoEdu nếu có thời gian):
Bài 2: Điều nào là nhận định phân tích thay vì chỉ kể lại sự việc? A. Bác dán một trang sách; B. Bạn đặt sách trên bàn; C. Người kể đứng cạnh cửa; D. Việc dán trang cho thấy sự quan tâm người đọc sau.
Bài 8: Xét các nhận định: a) Nghị luận văn học cần lí lẽ và bằng chứng. b) Ý kiến nhà phê bình không cần kiểm tra bằng văn bản. c) Nhiều cách hiểu có thể cùng hợp lí nếu có căn cứ. Ghi Đ hoặc S.
Bài 5: Sửa “bác sửa sách nên bác chắc chắn là người tốt trong mọi việc” thành nhận định có giới hạn.

Bài 2: D. Nhận định cuối nêu ý nghĩa được suy ra từ hành động, cần giải thích bằng chứng; A, B, C chỉ là sự việc hoặc chi tiết miêu tả.
Bài 8: a) Đ; b) S (ý kiến nhà phê bình vẫn phải kiểm tra bằng văn bản); c) Đ (cởi mở không có nghĩa mọi liên tưởng đều đúng).
Bài 5: “Việc sửa trang rách cho thấy sự chu đáo với người đọc sau trong tình huống này.” HS hiểu: không suy một hành động thành mọi phẩm chất ở mọi hoàn cảnh.

Vận dụng mô hình chi tiết – lí giải – nhận định để viết đoạn ngắn về một chi tiết trong truyện đã học, qua đó luyện viết và nói về nghị luận văn học.

GV yêu cầu HS chọn một chi tiết trong một truyện đã học ở lớp 8 (ví dụ một hình ảnh, một hành động của nhân vật) và viết 3–4 câu theo mô hình: nêu chi tiết; giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa; đưa ra nhận định có giới hạn. Sau đó HS đọc cho bạn cùng bàn nghe và bạn chỉ ra chỗ thiếu bằng chứng hoặc thiếu lí giải.

Mỗi HS có một đoạn 3–4 câu gồm: chi tiết được trích hoặc nêu đúng; câu lí giải về quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa; câu nhận định có phạm vi rõ ràng. Ví dụ đạt yêu cầu: “Chi tiết nhân vật dán lại trang sách rách cho thấy việc giữ gìn sách có ích cho người đọc sau. Vì hành động này không chỉ sửa một lỗi nhỏ mà còn thể hiện ý thức chung với cộng đồng, nên có thể nói nhân vật rất có trách nhiệm trong tình huống này.”