Giáo án Nhà thơ của quê hương làng cảnh Việt Nam

Xác định được vấn đề của bài học: một nhận định khái quát về thơ cần được làm rõ bằng chi tiết cụ thể, không chỉ dựa vào cảm nhận chung.

GV nêu câu hỏi trọng tâm: “Một lời khen “rất Việt Nam” cần được làm rõ bằng cách nào?”. HS suy nghĩ cá nhân 1 phút, sau đó chia sẻ nhanh với bạn cùng bàn: lời khen “rất Việt Nam” dành cho cảnh gì, và cần chứng minh bằng điều gì. GV ghi các ý lên bảng.

Dự kiến HS nêu được: lời khen cần chỉ ra những cảnh vật, cách nhìn, từ ngữ cụ thể trong thơ; không thể chỉ nói “đẹp, rất quê” mà không dẫn chứng. Kiến thức HS rút ra: nhãn khái quát chỉ có giá trị khi được chứng minh bằng phân tích; bài học hôm nay sẽ học cách làm việc đó qua văn bản của Xuân Diệu.

Nhận ra nét riêng của từng bài thơ thu và phong cách chung khi đặt chúng cạnh nhau, hiểu vai trò của phép so sánh trong phê bình.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc phần tóm lược về việc đặt các bài thơ thu cạnh nhau trong bản tóm lược và đối chiếu với bài thơ thu Nguyễn Khuyến trong sách. Nhiệm vụ: (1) Nêu điều văn bản cho biết về việc đặt các bài thơ cạnh nhau; (2) Với một bài thơ thu, tìm một điểm riêng (góc nhìn, cảm xúc, chi tiết nổi bật) và một điểm chung có thể nhận ra trong phong cách; (3) Giải thích vì sao so sánh giúp hiểu rõ hơn “sức riêng” của thơ.

Kiến thức HS rút ra: đặt các bài thơ thu cạnh nhau giúp thấy nhiều góc nhìn và cảm xúc khác nhau trong cùng một thế giới quê hương; nhờ đó nhận ra nét riêng của từng bài và phong cách chung. Dự kiến HS điền vào phiếu: Nét riêng: góc nhìn, cảm xúc, chi tiết nổi bật của từng bài; Phong cách chung: cách chọn chi tiết làng quê và cách dùng tiếng Việt quen thuộc, giản dị.

Chỉ ra được các chi tiết về màu sắc, đường nét, không gian và cách dùng tiếng Việt, đồng thời giải thích quan hệ giữa hình thức và ý nghĩa.

Nhóm đọc phần “Chọn chi tiết làng cảnh, ngôn từ” trong bản tóm lược và xem lại bài thơ thu trong sách. Nhiệm vụ: (1) Tìm một chi tiết về màu sắc, một chi tiết về đường nét, một chi tiết về không gian và một chỗ dùng từ ngữ tiếng Việt đáng chú ý; (2) Viết cho mỗi chi tiết một câu giải thích nó góp phần làm nên sức riêng của thơ như thế nào; (3) Trả lời: vì sao lí lẽ bám hình thức cụ thể lại thuyết phục hơn việc chỉ dựa vào tiểu sử?

Kiến thức HS rút ra: văn bản phê bình lấy chi tiết làng cảnh và ngôn từ làm cơ sở lí lẽ, không chỉ dựa vào tiểu sử tác giả; chi tiết màu sắc, đường nét, không gian và cách dùng tiếng Việt là hình thức, còn sức riêng của thơ là ý nghĩa được lí giải từ hình thức đó. Dự kiến HS ghi: Chi tiết → Giải thích quan hệ với cảm xúc hoặc vẻ đẹp làng quê → Kết luận có giới hạn.

Phân biệt được điều quan sát được trong văn bản với ý kiến đánh giá có thể tranh luận, hiểu cách đánh giá được xây dựng trên bằng chứng.

HS làm việc cặp đôi theo Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: đọc các câu dưới đây, phân loại vào hai cột “Điều quan sát được” và “Ý kiến đánh giá có thể tranh luận”, sau đó nêu lí do. Với mỗi ý đánh giá, HS chỉ ra bằng chứng nào cần có để đỡ cho ý kiến ấy.

Kiến thức HS rút ra: điều quan sát được là bằng chứng (chi tiết có trong thơ hoặc có trong văn bản); ý kiến đánh giá là kết quả người phê bình lí giải từ bằng chứng, nên có thể được tranh luận. Dự kiến kết quả: Quan sát được: “Bài thơ có các chi tiết về cảnh làng quê”; Đánh giá: “Bức tranh làng quê rất giàu sức gợi”, cần chỉ ra chi tiết và lí giải để chứng minh.

Vận dụng kiến thức về thể loại, nội dung và cách phân tích chi tiết để làm bài tập trắc nghiệm, nối và viết đoạn ngắn.

HS làm bài tập cá nhân (3 phút), sau đó đổi vở kiểm tra chéo cặp đôi. Bài tập: (1) Dựa thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. nghị luận văn học; B. truyện ngắn; C. thơ tự do; D. hài kịch. (2) Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: “Đặt các bài thơ thu cạnh nhau”; “Chọn chi tiết làng cảnh, ngôn từ”; “Bằng chứng dẫn tới đánh giá”. (3) Tác giả phê bình bàn về thơ của ai? A. Nguyễn Khuyến; B. Nguyễn Đình Thi; C. Chính Hữu; D. Bằng Việt. (4) Đọc bản tóm lược, chọn một chi tiết làng cảnh hoặc ngôn từ và viết 3–5 câu phân tích, không chỉ gọi tên tác dụng.

Đáp án: (1) A – nghị luận văn học, vì văn bản bàn về thơ, lập luận bằng chứng và đánh giá. (2) Đặt các bài thơ thu cạnh nhau – so sánh giúp nhận ra nét riêng từng bài và phong cách chung; Chọn chi tiết làng cảnh, ngôn từ – lí lẽ bám hình thức cụ thể, không chỉ dựa tiểu sử; Bằng chứng dẫn tới đánh giá – phân biệt điều quan sát được với ý kiến có thể tranh luận. (3) A – Nguyễn Khuyến, vì văn bản bàn về thơ thu Nguyễn Khuyến và vẻ làng cảnh Việt Nam. (4) Đoạn 3–5 câu cần có: nêu chi tiết, giải thích quan hệ của chi tiết với cảm xúc hoặc vẻ đẹp làng quê, kết luận có giới hạn. Gợi ý chấm 10 điểm (không chấm tự động): đáp ứng yêu cầu 3; chi tiết phù hợp 3; giải thích và tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ.

Viết được đoạn văn 6–8 câu nêu một ý nghĩa rút ra từ bản tóm lược, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng của bản thân.

HS viết cá nhân một đoạn 6–8 câu theo yêu cầu: chọn một ý nghĩa từ bản tóm lược (ví dụ: nhãn khái quát cần được chứng minh bằng phân tích; so sánh giúp thấy nhiều góc nhìn về cùng một quê hương); nêu điều văn bản cho thấy; liên hệ với trải nghiệm riêng của em về cách đọc hoặc cảm nhận một bức tranh làng quê. Liên hệ cần phù hợp, không khái quát hóa người khác.

Đoạn văn 6–8 câu có: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 1–2 câu dẫn chứng từ bản tóm lược; 2–3 câu giải thích; 1–2 câu liên hệ riêng; câu kết ngắn. Kiến thức HS vận dụng: phân biệt bằng chứng và đánh giá, phân tích chi tiết có giải thích. Gợi ý chấm 10 điểm (không chấm tự động): đáp ứng yêu cầu 3; chi tiết/ví dụ phù hợp 3; giải thích và tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1.