Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 66

Huy động kiến thức nền về cách người nói thể hiện mức tin cậy và cảm xúc qua từ ngữ, từ đó dẫn vào bài thành phần tình thái, cảm thán.

GV chiếu ba câu: “Có lẽ trời sắp mưa.”, “Chắc chắn Nam đã về.”, “Ôi, bài thơ hay quá!”. HS trả lời nhanh: trong mỗi câu, từ nào cho thấy người nói tin chắc hay chưa chắc, từ nào bộc lộ cảm xúc? Sau đó GV hỏi: nếu bỏ từ đó đi, câu còn lại có kể được sự việc không?

HS nêu được: “có lẽ” thể hiện phỏng đoán, chưa chắc chắn; “chắc chắn” thể hiện mức tin cậy cao; “ôi” bộc lộ cảm xúc. Khi bỏ các từ này, câu vẫn còn sự việc (trời sắp mưa; Nam đã về; bài thơ hay quá) nhưng sắc thái khác đi. Từ đó HS dự đoán: đây là thành phần biệt lập.

Hệ thống hoá đặc điểm, vai trò và cách nhận biết thành phần tình thái, thành phần cảm thán; hiểu rằng mức tin cậy phụ thuộc vào từ ngữ và ngữ cảnh.

HS làm việc theo nhóm 4 với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc phần ghi nhớ trong SGK và trả lời các câu hỏi trong phiếu. Nhóm chia nhiệm vụ: một bạn ghi định nghĩa, một bạn lập danh sách từ tình thái, một bạn lập danh sách từ cảm thán, một bạn nêu ví dụ so sánh mức tin cậy.

Nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm: (1) Thành phần biệt lập là thành phần không tham gia nòng cốt sự việc, biểu thị thái độ, tổ chức giao tiếp hoặc bổ sung. (2) Thành phần tình thái thể hiện mức tin cậy, cách đánh giá: có lẽ, chắc, hình như. (3) Thành phần cảm thán bộc lộ cảm xúc: ôi, chao ôi. (4) Bỏ thành phần biệt lập, câu vẫn còn thông tin sự việc cơ bản nhưng sắc thái đổi. (5) Ví dụ so sánh: “Hình như Lan đã đến” (tin thấp), “Có lẽ Lan đã đến” (tin vừa), “Chắc hẳn Lan đã đến” (tin cao hơn có lẽ).

Vận dụng kiến thức để nhận diện đúng thành phần tình thái, cảm thán và so sánh mức tin cậy trong các câu ngữ liệu.

HS làm bài tập 2 đến 5 theo Phiếu học tập số 1 (phần luyện tập), làm cá nhân 4 phút rồi đổi chéo đối chiếu với bạn cùng bàn. GV có thể cho HS kiểm tra thêm bằng bài tập tương tác trên NeoEdu. Đề: (2) “Có lẽ, mưa sắp tạnh.” Thành phần tình thái? (3) “Chắc hẳn, bạn đã đọc.” Tình thái gợi độ tin cậy cao hay thấp hơn có lẽ? A. cao hơn; B. thấp hơn. (4) “Ôi, cảnh ấy đẹp quá!” Thành phần cảm thán? (5) Bỏ có lẽ trong câu đầu có làm mất toàn bộ nòng cốt không? A. Không; còn sự việc mưa sắp tạnh nhưng mức độ chắc chắn đổi; B. Có; bỏ có lẽ thì không còn sự việc nào.

Bài 2: có lẽ (biểu thị phỏng đoán, chưa chắc chắn). Bài 3: A, vì chắc hẳn thể hiện tin tưởng mạnh hơn có lẽ. Bài 4: ôi (bộc lộ cảm xúc). Bài 5: A, vì câu vẫn còn sự việc mưa sắp tạnh; chỉ mức độ cam kết của người nói thay đổi.

Viết được câu có cùng sự việc với các từ tình thái khác nhau; giải thích được vì sao từ tình thái không thể thay bằng chứng và biết sửa lời báo khi mức tin không phù hợp.

Bài 6: Viết ba câu cùng sự việc bằng hình như, có lẽ, chắc hẳn; rồi giải thích vì sao không thể coi từ tình thái là chứng cứ. Bài 8: Sửa lời báo “Chắc chắn Lan đã đến” khi người nói chỉ mới nghe tiếng chân, chưa nhìn thấy ai. Thêm một thành phần tình thái thích hợp và giải thích.

Bài 6 (gợi ý): “Hình như Lan đã đến.” “Có lẽ Lan đã đến.” “Chắc hẳn Lan đã đến.” Độ tin biểu thị khác nhau tùy ngữ cảnh; không từ nào tự thay được quan sát hoặc thông tin xác minh. Bài 8 (gợi ý): “Có lẽ Lan đã đến” hoặc “Hình như Lan đã đến”, vì mới nghe tiếng chân nên chỉ là phỏng đoán; phải kiểm tra trước khi báo chắc. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ.

Vận dụng kiến thức vào viết đoạn ngắn: chọn từ tình thái, cảm thán phù hợp với mức tin và cảm xúc thật của người viết.

GV nêu tình huống: em đứng ở sân trường lúc sáng sớm, thấy bầu trời âm u và nghe tiếng chuông. Em viết đoạn 4 đến 5 câu kể lại quan sát, trong đó dùng ít nhất một từ tình thái (có lẽ, chắc hẳn, hình như) và một từ cảm thán (ôi, chao ôi). Sau đó, em tự gạch chân từ tình thái, cảm thán và giải thích ngắn về mức tin của mình. Bài tập về nhà: hoàn thiện đoạn văn và đọc lại, kiểm tra xem câu nào đã đủ căn cứ để dùng từ chắc chắn.

Đoạn văn 4 đến 5 câu có ít nhất một thành phần tình thái và một thành phần cảm thán, đúng ngữ cảnh; kèm một đến hai câu giải thích lí do chọn từ tình thái. Ví dụ: “Chao ôi, sân trường thật vắng! Có lẽ trời sắp mưa vì bầu trời rất âm u. Hình như tiếng chuông vừa vang lên.”