Giáo án Đọc văn – cuộc chơi tìm ý nghĩa

Huy động trải nghiệm đọc của HS; hình thành nhu cầu tìm hiểu vì sao đọc văn là hoạt động tìm nghĩa, không phải tra đáp án.

HS trả lời câu hỏi của GV: “Khi đọc một bài thơ hoặc truyện, em có tin rằng tác phẩm chỉ có đúng một cách hiểu không? Vì sao?”. HS ghi ý kiến ban đầu vào vở theo hai cột: “Ý kiến của em trước bài học” và “Lí do”.

Mỗi HS ghi được ít nhất một ý kiến và một lí do, ví dụ: “Em nghĩ tác phẩm có thể có nhiều cách hiểu vì mỗi người đọc có trải nghiệm khác nhau”; hoặc “Em nghĩ có một đáp án đúng vì bài kiểm tra thường có đáp án cố định”. Đây là căn cứ để GV đối chiếu sau bài học.

Nêu được đặc điểm của đọc văn như hoạt động chủ động kiến tạo ý nghĩa, không chỉ tiếp nhận nhãn có sẵn.

HS đọc bản tóm lược trong SGK hoặc trên bảng phụ, gạch chân các hành động của người đọc (đặt câu hỏi, thử giả thuyết, đối chiếu chi tiết, điều chỉnh cách hiểu). Sau đó trả lời: “Theo văn bản, tác phẩm được hình dung như thế nào? Vì sao người đọc không thể chỉ mở ra một đáp án cố định?”.

• Tác phẩm không phải là “chiếc hộp có một đáp án cố định”.
• Đọc văn là hoạt động kiến tạo ý nghĩa, người đọc phải chú ý ngôn từ, cấu trúc, bối cảnh và trải nghiệm của mình.
• Người đọc đặt câu hỏi, thử giả thuyết, đối chiếu chi tiết và điều chỉnh cách hiểu.

Giải thích được vì sao “nhiều cách hiểu” không đồng nghĩa với “hiểu thế nào cũng được”; nhận ra vai trò của chứng cứ trong văn bản.

HS làm việc nhóm 4 theo kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Nhóm thảo luận câu hỏi trọng tâm: “Vì sao “nhiều cách hiểu” không đồng nghĩa “hiểu thế nào cũng được”?”, đối chiếu với đoạn bản tóm lược nói về căn cứ và liên tưởng tùy ý.

Sản phẩm của nhóm trên khăn trải bàn gồm:

• Cách hiểu có căn cứ phải: giải thích được chứng cứ (từ ngữ, chi tiết, quan hệ) và không trái dữ kiện rõ ràng.
• Trải nghiệm cá nhân chỉ là điểm khởi đầu, chưa đủ để kết luận.
• Kết luận: “Nhiều cách hiểu” là cởi mở có căn cứ; “hiểu thế nào cũng được” là tùy tiện, không có chứng cứ nên không phải là đọc văn.

Giải thích được quá trình tìm nghĩa là đối chiếu, điều chỉnh giả thuyết; nhận ra một chi tiết không thay được toàn bộ ý nghĩa của tác phẩm.

HS làm việc cặp đôi. Một HS nêu một giả thuyết về ý nghĩa dựa vào một chi tiết; bạn kia đối chiếu với các yếu tố khác của văn bản và góp ý. Sau đó hai bạn trả lời: “Vì sao không nên dùng riêng một chi tiết để giải thích toàn bộ tác phẩm? Vì sao phải đặt chi tiết đó cạnh các yếu tố khác?”.

• Tìm nghĩa là một quá trình: đưa ra giả thuyết, đối chiếu với chi tiết, rồi tự sửa khi chưa khớp.
• Một chi tiết chỉ làm rõ một phần ý nghĩa, phải đặt cạnh các chi tiết và quan hệ khác của văn bản.
• Phê bình văn học là trao đổi lí lẽ giữa người đọc, không phải chép một kết luận bất biến.

Vận dụng kiến thức vừa học để nhận biết dạng văn bản, nối chi tiết với ý nghĩa và chọn cách đọc được khuyến khích.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 (gồm các bài 2, 3, 4 trong SGK). Sau đó làm nhanh bài tập tương tác trên trang NeoEdu nếu lớp có thiết bị; nếu không có, GV chiếu đề để cả lớp làm bằng vở.

Bài 2: Đáp án A – nghị luận văn học. Dựa vào tác giả, thể loại và cách tổ chức lập luận đã mô tả, không chỉ nhìn tên tác giả.
Bài 3: Người đọc chủ động đặt câu hỏi – Đọc là hoạt động kiến tạo ý nghĩa; Nhiều cách hiểu phải có căn cứ – Cởi mở không đồng nghĩa tùy tiện; Đối chiếu và điều chỉnh giả thuyết – Tìm nghĩa là quá trình, cần khả năng tự sửa.
Bài 4: Đáp án B – Đặt câu hỏi, kiểm tra và điều chỉnh cách hiểu; mọi cách hiểu vẫn cần căn cứ văn bản.
Bài 7 (trả lời ngắn một đoạn): “Nhiều cách hiểu” không đồng nghĩa “hiểu thế nào cũng được” vì văn bản có từ ngữ, chi tiết và quan hệ giới hạn cách giải thích; cách hiểu phải giải thích được chứng cứ.

Vận dụng cách đọc có căn cứ để viết đoạn văn 6–8 câu, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng của bản thân.

HS viết đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược (ví dụ: đọc là kiến tạo ý nghĩa; cởi mở không đồng nghĩa tùy tiện; tìm nghĩa là quá trình tự sửa). Đoạn văn cần có: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 2–3 câu nêu chi tiết hoặc từ ngữ trong bản tóm lược làm căn cứ; 1–2 câu giải thích quan hệ của chi tiết với ý nghĩa; 1–2 câu liên hệ riêng phù hợp tình huống đọc của bản thân và câu kết.

Đoạn văn 6–8 câu, có: câu chủ đề rõ ý; ít nhất một chi tiết/từ ngữ được trích hoặc nêu đúng từ bản tóm lược; lời giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa; liên hệ cá nhân không biến thành phán xét người khác. Gợi ý chấm 10 điểm (GV dùng khi chấm): đáp ứng yêu cầu 3 điểm; chi tiết và bước lập luận phù hợp 3 điểm; giải thích và tổ chức ý 3 điểm; diễn đạt rõ 1 điểm. Chấp nhận cách diễn đạt và kết luận khác có lí lẽ.