Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 69

HS nhận ra lời gọi và lời đáp trong giao tiếp hằng ngày, từ đó hình dung chức năng của thành phần gọi–đáp.

GV ghi lên bảng hai câu: “Lan ơi, bạn đã đọc chưa?” và “Dạ, em có mặt.”
Câu hỏi GV đặt ra:

• Trong câu thứ nhất, người nói đang muốn làm gì với người nghe?
• Chữ “Dạ” trong câu thứ hai cho thấy điều gì về cách người đáp đối với người gọi?
• Nếu bỏ “Lan ơi” thì câu hỏi còn đúng đối tượng không?

HS nêu được: “Lan ơi” dùng để gọi, đưa người nghe vào cuộc trò chuyện; “Dạ” thể hiện thái độ lễ phép, đáp lại lời gọi; bỏ “Lan ơi” thì câu hỏi thiếu người nhận, khó xác định bạn nào đang được hỏi.

HS hệ thống hoá đặc điểm, chức năng và dấu hiệu nhận biết của thành phần gọi–đáp và thành phần chêm xen; biết xét ngữ cảnh khi xác định thành phần.

HS làm việc theo cặp đôi, phân tích ba câu ngữ liệu và điền Phiếu học tập số 1:

• “Lan ơi, bạn đã đọc chưa?”
• “Dạ, em có mặt.”
• “Nam—lớp trưởng của tôi—đang phát sách.”
  Nhiệm vụ: xác định phần gọi, phần đáp, phần chêm xen; nêu chức năng; chỉ ra dấu hiệu nhận biết. GV đặt câu hỏi: Vì sao có thể nói “lớp trưởng của tôi” là thông tin bổ sung chứ không phải một thành phần chính của câu? Nếu xóa phần chêm xen, nghĩa toàn câu có đổi không?

Bảng hệ thống kiến thức HS hoàn thành:

• Thành phần gọi: “Lan ơi”; chức năng hướng tới người nghe Lan; dấu hiệu: thường đứng đầu lời nói, có từ gọi như “ơi”.
• Thành phần đáp: “Dạ”; chức năng duy trì lượt lời lễ phép; dấu hiệu: là lời đáp lại lời gọi hoặc lời hỏi.
• Thành phần chêm xen: “lớp trưởng của tôi”; chức năng bổ sung, giải thích thông tin về Nam; dấu hiệu: tách bằng cặp gạch ngang.
  Kết luận HS rút ra: chêm xen có thể bỏ mà nghĩa cơ bản của câu không đổi, nhưng nó có thể cung cấp dữ kiện quan trọng; cần xét ngữ cảnh để biết thông tin đó có cần thiết hay không.

HS vận dụng kiến thức để nhận diện đúng thành phần gọi–đáp, chêm xen và xác định được chức năng, vai trò trong ngữ cảnh cụ thể.

HS làm bài tập 2 đến 5 theo kỹ thuật trạm: ba trạm đặt tại ba bàn (Trạm 1: nhận diện gọi và đáp; Trạm 2: nhận diện chêm xen; Trạm 3: nhận xét vai trò trong lớp). Mỗi cặp làm một trạm, sau đó đổi trạm. GV dùng học liệu số NeoEdu để HS đối chiếu nhanh sau khi làm.
Câu hỏi GV đặt ra: Trong câu “Nam—lớp trưởng của tôi—đang phát sách”, vì sao không thể coi “lớp trưởng” là nghề nghiệp kiếm sống?

Đáp án:

• Câu 2: phần gọi là Lan ơi (hướng tới người nghe Lan).
• Câu 3: phần đáp là dạ (duy trì lượt lời lễ phép).
• Câu 4: phần chêm xen là lớp trưởng của tôi (bổ sung vai trò của Nam).
• Câu 5: đáp án A, vai trò trong lớp. Lớp trưởng là chức trách trong lớp, không phải nghề nghiệp kiếm sống.
  Kết quả HS ghi trong vở: bốn đáp án trên và một nhận xét ngắn về ngữ cảnh.

HS viết được câu có thành phần gọi–đáp và câu có chêm xen, chỉ rõ dấu tách; nhận ra và sửa được lỗi dùng máy móc kiến thức.

HS làm việc cá nhân rồi chia sẻ trong cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2:

• Viết một câu gọi–đáp và một câu có chêm xen; chỉ rõ dấu tách.
• Sửa một câu sai GV cung cấp: “Bạn Hoa ơi, bạn Hoa là lớp phó học tập đã nghỉ học hôm nay.”
  Câu hỏi GV đặt ra: Nếu bỏ phần chêm xen trong câu vừa viết, nghĩa câu có đổi không? Phần chêm xen có cung cấp thông tin quan trọng không?

Bài mẫu tham khảo:

• Câu gọi–đáp: “Minh ơi, đợi mình với!” Phần gọi là Minh ơi.
• Câu có chêm xen: “Cuốn sách ấy—món quà của bà—luôn ở trên bàn tôi.” Gạch ngang tách phần bổ sung nguồn gốc cuốn sách.
• Câu sai đã sửa: “Bạn Hoa ơi, bạn Hoa là lớp phó học tập đã nghỉ học hôm nay.” Sửa thành: “Bạn Hoa ơi, bạn Hoa đã nghỉ học hôm nay.” Hoặc giữ chêm xen có dấu tách: “Bạn Hoa ơi, bạn Hoa—lớp phó học tập—đã nghỉ học hôm nay.” Lí do: lặp “bạn Hoa” kèm thông tin không cần thiết; phần chêm xen cần tách rõ bằng cặp gạch ngang.
  Cách chấm tham khảo: đúng yêu cầu 3, chi tiết và bước thực hiện phù hợp 3, giải thích 3, diễn đạt rõ 1. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ.

HS vận dụng kiến thức về gọi–đáp và chêm xen để viết một đoạn giao tiếp thực tế, phù hợp ngữ cảnh.

HS viết đoạn trao đổi bốn lượt lời giữa em và một bạn về việc mượn sách trong thư viện (hoặc việc nhóm học tập). Yêu cầu: có ít nhất một thành phần gọi, một thành phần đáp, một thành phần chêm xen giới thiệu thông tin bổ sung; chỉ rõ dấu tách; xưng hô nhất quán.
Câu hỏi GV đặt ra: Vì sao em chọn thông tin này để chêm xen? Nếu bỏ phần chêm xen, người đọc có hiểu được tình huống không?

Sản phẩm mẫu: “Minh ơi, bạn trả sách chưa?” — “Dạ, mình trả rồi.” — “Cuốn truyện ấy—bạn mượn từ tuần trước—còn hạn đến thứ Sáu đấy.” — “Cảm ơn bạn nhé!”
Giải thích: “Minh ơi” là gọi; “Dạ” là đáp; “bạn mượn từ tuần trước” là chêm xen tách bằng gạch ngang, bổ sung thông tin về thời điểm mượn sách.
Tiêu chí chấm: đúng yêu cầu 3, chi tiết phù hợp tình huống 3, giải thích quan hệ giữa chi tiết và ngữ cảnh 3, diễn đạt rõ 1.