Giáo án Thực hành đọc: Bài thơ về tiểu đội xe không kính

Kích hoạt hiểu biết nền, tạo tâm thế và nêu được nghi vấn ban đầu về mối quan hệ giữa giọng vui và hiện thực khốc liệt.

HS trả lời nhanh câu hỏi của GV: Khi đọc một bài thơ viết về chiến tranh mà giọng điệu vui, em có cảm thấy lạ không? Vì sao? Sau đó HS đọc nhanh phần định hướng đọc và nêu thể loại của văn bản (thơ tự do, tác giả Phạm Tiến Duật).

Mỗi HS viết được 1–2 câu nêu cảm nhận ban đầu. Cả lớp xác định được: văn bản thuộc thể loại thơ tự do; câu hỏi trọng tâm của tiết học là Giọng vui có làm biến mất hiện thực khốc liệt không?

Giải thích được ý nghĩa của chi tiết xe không còn kính do bom đạn và nêu được cách chi tiết này ghi lại hiện thực chiến tranh.

Nhóm 4 HS làm việc với Phiếu học tập số 1. Nhiệm vụ: Đọc bản tóm lược, xác định chi tiết những chiếc xe không còn kính vì bom đạn; trả lời: Vì sao nguyên nhân của chiếc xe thiếu kính là bom đạn? Chi tiết này cho thấy hiện thực chiến tranh ở điểm nào? Vì sao văn bản không tô đẹp hiện thực?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành. Kết luận dự kiến: Chi tiết xe không còn kính do bom đạn cho thấy chiến tranh gây hư hại trực tiếp đến phương tiện, được ghi lại bằng hình ảnh cụ thể, không tô đẹp hiện thực. Đây là bằng chứng về sự khốc liệt của chiến tranh ngay từ hình ảnh đầu tiên.

Phân tích được tác động trực tiếp của gió, bụi, mưa và giải thích cách điều kiện cụ thể làm nổi bật tư thế chủ động của người lính lái xe.

Nhóm làm việc với Phiếu học tập số 2. Nhiệm vụ: Gió, bụi, mưa tác động đến người lính như thế nào? Tư thế chủ động và giọng nói ngang tàng của người lính được thể hiện ra sao khi họ đối diện với điều kiện ấy? Vì sao chi tiết này làm nổi bật phẩm chất người lính?

Phiếu học tập số 2 hoàn thành. Kết luận dự kiến: Gió, bụi, mưa tác động trực tiếp đến người lính, thử thách sự bền bỉ của họ. Trong hoàn cảnh ấy, người lính vẫn giữ tư thế chủ động và giọng nói ngang tàng; chính điều kiện khắc nghiệt làm nổi bật ý chí và sự lạc quan.

Giải thích được tình đồng đội và mục tiêu chung là nguồn sức mạnh giúp đoàn xe tiếp tục hành trình, và phân biệt vai trò của chi tiết này với chi tiết xe thiếu kính.

Các nhóm đọc lại đoạn nói về những chặng đi, bữa ăn, chỗ nghỉ. Nhiệm vụ: Vì sao chiếc xe thiếu thốn lại được đặt bên sức mạnh tinh thần và mục tiêu chiến đấu? Chi tiết tình đồng đội và mục tiêu chung góp phần vào ý nghĩa chung khác với chi tiết xe thiếu kính ở điểm nào?

Kết luận dự kiến: Tình đồng đội và mục tiêu chung giải thích vì sao đoàn xe tiếp tục hành trình dù thiếu thốn; chúng tạo nên sức mạnh tinh thần. Chi tiết xe thiếu kính làm rõ hiện thực chiến tranh, còn tình đồng đội làm rõ sức mạnh giúp con người vượt qua hiện thực đó. Hai chi tiết bổ sung cho nhau, không thay thế nhau.

Củng cố kiến thức về thơ tự do, chi tiết và ý nghĩa; viết được đoạn ngắn có bằng chứng để trả lời câu hỏi trọng tâm.

HS làm bài tập trên học liệu số NeoEdu (phần bài tập tương tác) và hoàn thành các câu sau trong vở:

• Câu 1: Dựa trên ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. văn bản thông tin khoa học; B. thơ tự do; C. truyện lịch sử; D. nghị luận văn học.
• Câu 2: Vì sao những chiếc xe không còn kính? A. Do người lái tháo cho đẹp; B. Do quên lắp từ lúc sản xuất; C. Do muốn đón gió; D. Do bom đạn chiến tranh.
• Câu 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (a) Xe thiếu kính vì bom đạn; (b) Gió, bụi, mưa trực tiếp tác động; (c) Tình đồng đội và mục tiêu chung. Các ý: (1) Hiện thực chiến tranh được ghi qua vật dụng hư hại; (2) Tư thế người lái được thử trong điều kiện cụ thể; (3) Lí giải sức mạnh tiếp tục hành trình dù thiếu thốn.
• Câu 4: Giọng vui có làm biến mất hiện thực khốc liệt không? Trả lời bằng một đoạn 3–5 câu có bằng chứng.

Đáp án:

• Câu 1: B. thơ tự do. Đối chiếu cách tổ chức và đặc điểm đã mô tả, không chỉ nhìn tên tác giả.
• Câu 2: D. Do bom đạn chiến tranh. Ngữ liệu chỉ rõ kính bị hư hại bởi bom đạn, không phải lựa chọn tiện nghi.
• Câu 3: (a) – (1); (b) – (2); (c) – (3).
• Câu 4: Gợi ý đáp án: Không. Xe hỏng, bụi, mưa vẫn hiện rõ. Lạc quan là cách con người ứng xử trước khốc liệt, không là bằng chứng hoàn cảnh dễ chịu. GV chấm theo thang 10 điểm: đúng yêu cầu 3; có chi tiết và giải thích phù hợp 3; lập luận rõ 3; diễn đạt rõ 1. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ.

Vận dụng kiến thức về hình thức và ý nghĩa để viết đoạn văn nêu một ý nghĩa rút ra từ văn bản, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng.

HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược. Yêu cầu: phân biệt rõ điều văn bản cho thấy và liên hệ riêng của bản thân; liên hệ phải phù hợp tình huống, không phán xét người khác. Gợi ý: Có thể chọn ý về sự lạc quan, tinh thần đồng đội hoặc ý chí vượt khó. Bài làm có thể hoàn thành ở nhà nếu chưa kịp trên lớp.

Đoạn văn 6–8 câu gồm: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 2–3 câu phân tích bằng chứng từ bản tóm lược (xe thiếu kính, gió bụi mưa, tình đồng đội); 1–2 câu liên hệ bản thân và kết đoạn. Tiêu chí chấm: đúng yêu cầu 3; có bằng chứng và giải thích 3; liên hệ phù hợp 3; diễn đạt rõ 1.