Giáo án Củng cố, mở rộng trang 56

Huy động kiến thức đã học về tên tác giả, thể loại và ấn tượng chính của ba văn bản, từ đó xác định nhiệm vụ ôn tập.

HS nhìn ba tấm thẻ được GV chiếu lên: “Đồng chí”, “Lá đỏ”, “Những ngôi sao xa xôi”. Với mỗi văn bản, HS viết nhanh ra giấy nháp: tên tác giả, thể loại và một chi tiết em nhớ nhất. Sau đó HS trao đổi với bạn bên cạnh trong 2 phút.

Danh sách nhanh: Đồng chí (Chính Hữu, thơ tự do); Lá đỏ (Nguyễn Đình Thi, thơ tự do); Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê, truyện ngắn, ngôi thứ nhất). Kèm theo mỗi văn bản là một chi tiết HS nhớ và lí do nhớ (ví dụ: chi tiết “đêm rét” gợi sự sẻ chia giữa những người lính). Từ đó HS xác định nhiệm vụ: lập bảng hệ thống hoá và so sánh có căn cứ.

Lập được bảng hệ thống hoá gồm tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích cho ba văn bản, dựa trên bằng chứng trong ngữ liệu.

Kĩ thuật khăn trải bàn theo nhóm 3 người, mỗi nhóm nhận một khăn A3 kẻ sẵn bảng. Mỗi thành viên phụ trách một văn bản (Đồng chí, Lá đỏ, Những ngôi sao xa xôi), đọc lại tóm lược và trích đúng một đến hai chi tiết. Sau đó cả nhóm thống nhất điền vào Phiếu học tập số 1 theo đúng năm cột: tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết, cách giải thích. Lưu ý với HS: không dùng một câu chung chung cho mọi tác phẩm; mỗi cách giải thích phải nối trực tiếp với chi tiết đã chọn.

Bảng hệ thống hoá trên khăn nhóm, nội dung đúng như sau.

• Đồng chí (Chính Hữu): thơ tự do; vấn đề: tình đồng chí hình thành từ hoàn cảnh gần nhau, cùng lí tưởng, cùng thiếu thốn và cùng chịu thử thách; chi tiết: “Áo anh rách vai / Quần tôi có vài mảnh vá” và “Đêm nay rừng hoang sương muối / Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới / Đầu súng trăng treo”; cách giải thích: chi tiết quần áo và đêm rét đưa cảm xúc về đời sống cụ thể, cho thấy sự thiếu thốn được cùng chịu; hình ảnh súng, trăng cho thấy hiện thực chiến đấu và vẻ đẹp mơ mộng không loại trừ nhau.
• Lá đỏ (Nguyễn Đình Thi): thơ tự do; vấn đề: cuộc gặp thoáng qua với cô gái bên đường trên đường hành quân giữa Trường Sơn, cô gái hiện lên như vẻ đẹp quê hương đồng hành với đoàn quân; chi tiết: lá đỏ, bụi đường, đoàn quân chuyển động và lời hẹn hướng về ngày chiến thắng; cách giải thích: màu đỏ được đọc trong tổ hợp cảnh và khí thế, lời hẹn mở thời gian về tương lai, bài thơ không kể một chuyện tình trọn vẹn.
• Những ngôi sao xa xôi (Lê Minh Khuê): truyện ngắn, ngôi thứ nhất; vấn đề: tình đồng đội và lòng dũng cảm của ba cô gái trinh sát mặt đường; chi tiết: đối diện bom chưa nổ, đo đếm và san lấp hố bom, cảnh một người bị thương được chăm sóc, trận mưa đá gợi kí ức; cách giải thích: qua lời kể của Phương Định, nỗi sợ và sự căng thẳng được nói thẳng, cho thấy can đảm không có nghĩa là không biết sợ.

So sánh hai văn bản theo cùng tiêu chí, nêu được điểm chung và nét riêng có chi tiết, đồng thời hiểu giới hạn khi liên hệ đời sống.

Cặp đôi làm Phiếu học tập số 2. Hai HS chọn cặp văn bản Đồng chí và Lá đỏ (đều là thơ tự do). Cùng một tiêu chí được chọn trước: điểm nhìn, giọng điệu hoặc cách dùng bằng chứng. Trước tiên nêu điểm chung, sau đó chỉ nét riêng kèm chi tiết. Phần liên hệ đời sống phải ghi rõ giới hạn bối cảnh lịch sử và thể loại. Câu hỏi GV đặt ra: “Em chọn tiêu chí nào để so sánh và vì sao tiêu chí đó có thể dùng cho cả hai văn bản?”

Phiếu so sánh đã hoàn thành, ví dụ theo tiêu chí cách dùng bằng chứng:

• Điểm chung: cả hai bài thơ đều thể hiện hình ảnh người lính qua chi tiết cụ thể, không nói chung chung về lòng yêu nước.
• Nét riêng của Đồng chí: chi tiết tập trung vào quan hệ giữa người với người (“Áo anh rách vai”, “Thương nhau tay nắm lấy bàn tay”), cảm xúc khởi đi từ sự thiếu thốn được sẻ chia.
• Nét riêng của Lá đỏ: chi tiết tập trung vào cảnh và khí thế của đoàn quân trên đường hành quân (lá đỏ, bụi đường, lời hẹn về ngày chiến thắng), cô gái hiện lên như hình ảnh quê hương.
• Giới hạn khi liên hệ đời sống: có thể liên hệ với tinh thần đoàn kết trong cuộc sống hôm nay, nhưng không được coi mọi quan hệ bạn bè hiện nay đều là tình đồng chí theo nghĩa của hoàn cảnh kháng chiến.

Vận dụng tiêu chí đã học để viết nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng chi tiết, phân biệt điều được nêu trực tiếp với điều suy luận và sửa nhận xét thiếu căn cứ.

HS làm việc theo cặp đôi với các bài tập trong SGK trang 56 (bài 1 đến bài 10). Trọng tâm: bài 1 (Đồng chí), bài 2 (phân biệt kể trực tiếp và suy luận), bài 3 (sửa nhận xét thiếu căn cứ), bài 10 (so sánh cách dùng chi tiết). Các bài 4–9 cùng cấu trúc với Lá đỏ và Những ngôi sao xa xôi, HS làm theo cùng quy trình. Với bài 1, 4, 7: nêu một nhận xét có giới hạn và chứng minh bằng hai chi tiết. Với bài 2, 5, 8: chỉ ra một điều được kể hoặc nêu trực tiếp và một điều suy luận, giải thích căn cứ. Với bài 3, 6, 9: sửa câu “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng”. Với bài 10: so sánh cách dùng chi tiết của Đồng chí và Lá đỏ.

Đáp án mẫu:

• Bài 1 (Đồng chí): Nhận xét có giới hạn: “Trong Đồng chí, tình đồng chí được nhìn từ sự thiếu thốn cùng chia sẻ chứ chưa nói về mọi mối quan hệ của người lính.” Chứng minh: “Áo anh rách vai / Quần tôi có vài mảnh vá” và “Đêm nay rừng hoang sương muối / Đứng cạnh bên nhau chờ giặc tới”.
• Bài 2 (Đồng chí): Điều nêu trực tiếp: “Những người lính xuất thân từ những miền quê nghèo, gặp nhau trong nhiệm vụ chung.” Điều suy luận: “Tình đồng chí bền chặt vì được tôi luyện trong thử thách”; căn cứ: bản tóm lược nói tình đồng chí hình thành từ cùng thiếu thốn và cùng chịu thử thách.
• Bài 3 (sửa câu thiếu căn cứ): “Tác dụng của chi tiết phụ thuộc vào ngữ cảnh: ‘đêm rét’ trong Đồng chí gợi sự sẻ chia, còn ‘bom chưa nổ’ trong Những ngôi sao xa xôi gợi hiểm nguy trực tiếp.”
• Bài 10 (so sánh): Điểm chung: đều dùng chi tiết cụ thể của đời sống chiến tranh. Khác biệt: Đồng chí dùng chi tiết quần áo, đêm rét để gợi sự gắn bó giữa người với người; Lá đỏ dùng màu đỏ, bụi đường để tạo khí thế và mở về tương lai.
• Các bài 4–9: HS làm theo cùng cách, phải nêu được tên văn bản, chi tiết, căn cứ; ví dụ bài 7 có thể nêu nhận xét: “Phương Định sợ hãi nhưng vẫn làm việc, cho thấy can đảm không đồng nghĩa với không biết sợ”, chứng minh bằng cảnh đối diện bom chưa nổ và cảnh chăm sóc người bị thương.

Vận dụng cách hệ thống hoá và so sánh có căn cứ để viết một đoạn văn ngắn về tình cảm đồng đội hoặc niềm tin vào tương lai, gắn với đời sống hôm nay nhưng giữ được giới hạn của thể loại và bối cảnh.

HS viết một đoạn văn khoảng 6 đến 8 câu theo đề: “Chọn một chi tiết trong một trong ba văn bản đã học và nêu suy nghĩ về cách người trẻ hôm nay có thể sẻ chia, gắn bó với bạn bè. Đoạn văn phải có ít nhất một chi tiết trích từ văn bản và một câu nêu rõ giới hạn khi liên hệ.” Có thể làm tại lớp trong 10 phút hoặc hoàn thành ở nhà.

Đoạn văn mẫu: “Trong Đồng chí, hình ảnh ‘Đêm nay rừng hoang sương muối’ cho thấy người lính gắn bó với nhau qua những đêm rét cùng chung chịu. Từ đó, em nghĩ người trẻ hôm nay có thể sẻ chia với bạn bè khi gặp khó khăn học tập, như cùng nhau ôn bài khi bạn bị ốm. Tuy nhiên, cần lưu ý rằng hoàn cảnh chiến tranh trong bài thơ là đặc thù của thời kì kháng chiến, nên sự liên hệ chỉ nên dừng ở tinh thần đoàn kết.” Đoạn văn đạt yêu cầu khi có chi tiết trích đúng, có lời giải thích và có câu giới hạn bối cảnh.