Giáo án Thảo luận ý kiến về một vấn đề đời sống phù hợp với lứa tuổi (được gợi ra từ tác phẩm văn học đã học)

HS xác định được vấn đề cần thảo luận và bộc lộ quan niệm ban đầu về can đảm, từ đó có nhu cầu tìm bằng chứng.

GV ghi đề “Can đảm có đồng nghĩa không biết sợ?” lên bảng và đặt câu hỏi: “Khi nghe từ can đảm, em nghĩ đến hình ảnh nào trong đời sống hằng ngày?” HS trả lời nhanh bằng một câu, sau đó giơ tay bày tỏ đồng ý hay không đồng ý với đề bài.

Mỗi HS viết được một câu nêu quan niệm ban đầu về can đảm và chọn lập trường (đồng ý / không đồng ý / phân vân) để so sánh ở cuối tiết. Lớp hình thành câu hỏi cần giải quyết: “Can đảm khác sợ và khác liều lĩnh ở điểm nào?”

HS phân biệt được sợ, vượt sợ và liều lĩnh, dùng chi tiết trong tác phẩm và trong đời sống học sinh làm bằng chứng cho luận điểm “can đảm không phải không có sợ hãi”.

HS làm việc nhóm 4 bạn với Phiếu học tập số 1. Nhóm đọc lại đoạn tóm lược Những ngôi sao xa xôi, tìm chi tiết về Phương Định khi căng thẳng trước hiểm nguy, rồi điền vào sơ đồ ba cột. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Phương Định có sợ hãi không, căn cứ vào đâu? (2) Điều gì giúp cô vẫn làm nhiệm vụ? (3) Khi nào hành động vượt quá giới hạn của an toàn và trở thành liều lĩnh? (4) Nêu một tình huống học đường mà nói thật về lỗi có thể cần can đảm nhưng vẫn phải biết giới hạn.

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh gồm:

• Sợ: Phương Định có căng thẳng trước hiểm nguy (cảm xúc tự nhiên, chưa phải phẩm chất).
• Vượt sợ: cô tập trung và giữ trách nhiệm để hoàn thành nhiệm vụ; can đảm là hành động đúng khi còn sợ.
• Liều lĩnh: lao vào nguy hiểm mà không có kĩ năng, không cân nhắc hậu quả.
• Kết luận HS rút ra: Can đảm không đồng nghĩa không biết sợ; can đảm là vượt sợ bằng sự tập trung, trách nhiệm và cân nhắc an toàn.
• Ví dụ học đường: nói thật về một lỗi dù lo bị trách là can đảm; trèo lên mái nhà để thử thách không có người lớn là liều lĩnh, nên gọi người có chuyên môn giúp.

HS nắm được cấu trúc bài nói 2–3 phút và quy trình trao đổi: tóm tắt đúng ý người trước, nêu đồng ý hoặc khác biệt, đưa lí do và bằng chứng, thống nhất điều đã rõ và câu hỏi còn mở.

GV đọc mẫu nói nguyên gốc: “Theo mình, can đảm không phải không có sợ hãi. Phương Định có căng thẳng trước hiểm nguy nhưng vẫn làm nhiệm vụ bằng sự tập trung và trách nhiệm. Trong đời sống học sinh, nói thật về một lỗi có thể cần can đảm, dù ta lo bị trách. Tuy nhiên, lao vào tình huống nguy hiểm không có kĩ năng không phải bằng chứng can đảm; đôi khi điều đúng là gọi người có chuyên môn giúp.” HS nghe và điền Phiếu học tập số 2. Câu hỏi GV đặt ra: (1) Luận điểm của người nói là gì? (2) Bằng chứng nào được dùng? (3) Em muốn hỏi thêm điều gì để làm rõ?

Phiếu học tập số 2 gồm:

• Luận điểm: Can đảm không phải không có sợ hãi.
• Bằng chứng: Phương Định căng thẳng nhưng vẫn làm nhiệm vụ bằng sự tập trung và trách nhiệm; nói thật về lỗi trong đời sống học sinh cần can đảm; lao vào nguy hiểm không có kĩ năng thì không phải can đảm.
• Câu hỏi làm rõ mẫu: “Trong trường hợp nào thì nên gọi người lớn giúp thay vì tự xử lí?” (hỏi về cách thực hiện hoặc giới hạn, không hỏi thông tin riêng).
• Quy trình phản hồi: tóm đúng ý người trước; nêu đồng ý hoặc khác biệt; đưa lí do và bằng chứng; thống nhất điều đã rõ và câu hỏi còn mở.

HS vận dụng cấu trúc bài nói và quy trình phản hồi để lập dàn ý, nói ngắn, nghe và phản hồi lịch sự về đề “Can đảm có đồng nghĩa không biết sợ?”.

HS làm bài tập 1, 2, 4, 5, 6 theo cặp đôi (kĩ thuật phỏng vấn tương hỗ):

• Bài 1: Lập dàn ý nói 2–3 phút; dùng bản tóm lược Những ngôi sao xa xôi làm điểm xuất phát; phân biệt sợ, vượt sợ, liều lĩnh; liên hệ tình huống học đường an toàn.
• Bài 2: Viết lời mở 30 giây, nêu rõ vấn đề và thái độ của em.
• Bài 4: Sắp xếp tiến trình trao đổi.
• Bài 5: Nghe đoạn ý kiến mẫu và ghi luận điểm, một lí do và một câu hỏi.
• Bài 6: Soạn một phản hồi lịch sự có điểm đồng ý và một giới hạn.
  GV đề nghị chuyển ngay sang bài 3 nếu còn thời gian: chọn một chi tiết hỗ trợ ý kiến và giải thích quan hệ.

Đáp án và sản phẩm tham khảo:

• Bài 1 (dàn ý): Mở bài nêu đề; thân bài 1: sợ là cảm xúc, vượt sợ là hành động có trách nhiệm (Phương Định); thân bài 2: liều lĩnh là lao vào không có kĩ năng; thân bài 3: liên hệ học đường (nói thật về lỗi; gọi người lớn khi nguy hiểm); kết bài: khẳng định can đảm không đồng nghĩa không biết sợ. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ, bằng chứng.
• Bài 2 (lời mở): Theo mình, can đảm không phải không có sợ hãi; mình muốn làm rõ điều này bằng hình ảnh Phương Định và tình huống học đường.
• Bài 3 (giải thích quan hệ): Chi tiết “Phương Định căng thẳng nhưng vẫn làm nhiệm vụ” chứng minh luận điểm “can đảm không phải không có sợ hãi” vì cho thấy sợ và can đảm cùng tồn tại.
• Bài 4 (thứ tự đúng): 1) Nghe hoặc đọc đủ ý kiến của người trước; 2) Tóm tắt đúng điều họ nói; 3) Nêu điểm đồng ý hoặc khác biệt; 4) Đưa lí do và bằng chứng cho phản hồi; 5) Thống nhất điều đã rõ và câu hỏi còn mở.
• Bài 5 (bản ghi tham khảo): Luận điểm: can đảm không phải không có sợ hãi. Lí do: Phương Định vẫn làm nhiệm vụ dù căng thẳng. Câu hỏi: lao vào nguy hiểm không có kĩ năng thì làm sao biết khi nào nên gọi người có chuyên môn?
• Bài 6 (phản hồi mẫu): “Mình đồng ý với ý can đảm không phải không có sợ hãi vì có ví dụ Phương Định. Tuy nhiên, trong hoàn cảnh nguy hiểm, ta nên gọi người có chuyên môn thay vì tự lao vào.”

HS vận dụng bằng chứng và cách diễn đạt phù hợp để trình bày ý kiến về đề bài trong tình huống học đường, đồng thời tự đánh giá bài nói của mình.

Mỗi HS chọn một tình huống học đường an toàn (ví dụ: nói thật về một lỗi trong nhóm học tập; từ chối làm việc nguy hiểm trong giờ thực hành) và trình bày bài nói 2–3 phút theo đề “Can đảm có đồng nghĩa không biết sợ?”. Bài nói có đủ luận điểm, một bằng chứng từ tác phẩm, một tình huống học đường và một câu hỏi mời bạn trao đổi. Sau khi nói, HS tự đánh giá một điểm đạt và hai việc sẽ sửa ở lần nói sau. Phần này có thể hoàn thiện ở nhà.

Mỗi HS có bản ghi bài nói (dàn ý hoặc bản viết) gồm: luận điểm; bằng chứng từ Phương Định; một tình huống học đường; một câu hỏi mời trao đổi; phần tự đánh giá gồm một điểm đạt và hai việc sẽ sửa, có dẫn câu hoặc thời điểm cụ thể trong bài nói của mình.