Giáo án Tri thức ngữ văn trang 5

Huy động trải nghiệm sẵn có để HS nhận ra sự khác nhau giữa điều quan sát được, điều người kể cho là đúng và điều người đọc tự suy ra.

GV chiếu ba câu: (1) “Lan đứng trước cửa lớp, tay siết chặt tờ giấy.” (2) “Lan có vẻ buồn vì bài kiểm tra.” (3) “Lan đang hối hận vì đã nói dối cô.” Nhiệm vụ: Xác định câu nào chỉ ghi lại điều nhìn thấy, câu nào là suy đoán về nội tâm của Lan.

HS nhận ra: câu (1) là điều quan sát được; câu (2) và (3) là suy đoán về cảm xúc, lí do và nội tâm của Lan, vì người nói không thể tự biết chắc điều đó. HS rút ra: nhận xét về nội tâm người khác cần có căn cứ và luôn có khả năng sai.

HS nêu được khái niệm đề tài, chủ đề và giải thích được ngôi kể, điểm nhìn quyết định thông tin nào đến người đọc.

HS đọc phần Tri thức ngữ văn trang 5 và ngữ liệu truyện ngắn đã chiếu, sau đó hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 (kỹ thuật khăn trải bàn: mỗi HS điền một ô, sau đó thống nhất chung). Nhiệm vụ: (1) Đề tài của ngữ liệu là gì? Chủ đề gợi ra vấn đề nào? (2) Người kể dùng ngôi thứ mấy? Người kể biết điều gì trực tiếp? (3) Điều gì người kể chỉ có thể đoán?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Kiến thức HS rút ra: Đề tài là phạm vi đời sống (ở đây: việc sửa chữa sách trong thư viện). Chủ đề là vấn đề, ý nghĩa nổi bật được tác phẩm gợi ra (ở đây: giữ gìn giá trị sách cho người đọc sau). Ngôi kể và điểm nhìn quyết định thông tin đến người đọc. Người kể thứ nhất biết điều mình trải nghiệm, không tự biết mọi suy nghĩ người khác.

HS vận dụng đặc điểm điểm nhìn để phân biệt bằng chứng (điều được trực tiếp thấy) với suy đoán và suy luận của người kể và người đọc.

Nhóm 4 hoàn thành Phiếu học tập số 2: phân loại ba điều trong ngữ liệu vào ba vị trí biết trên sơ đồ, tô màu theo quy ước (xanh: người làm; vàng: người kể đoán; đỏ: người đọc suy luận). Nhiệm vụ: (1) Bác biết điều gì? (2) Tôi ban đầu nghĩ gì về bác? (3) Người đọc suy ra điều gì về tôi? Giải thích vì sao không được coi mọi suy luận là sự kiện chắc chắn.

Sơ đồ ba vị trí biết, điền đủ nội dung: (1) Người làm sách: bác biết trang sách bị rách, bác dán lại và viết lời nhắn cho bạn đọc sau (bằng chứng trực tiếp). (2) Người kể: tôi tưởng bác chỉ sợ bị trách (suy đoán, được đánh dấu bằng từ “tưởng”). (3) Người đọc: suy ra tôi đang thay đổi cách nhìn về bác (suy luận từ chi tiết tôi giúp bác gấp mép băng dính). Kết luận HS rút ra: sơ đồ không cho phép coi mọi suy luận là sự kiện chắc chắn; cần đối chiếu việc quan sát với cách suy luận.

HS củng cố và vận dụng các khái niệm đã học để trả lời câu hỏi trắc nghiệm, đúng sai và câu hỏi tự luận ngắn.

Cặp đôi làm lần lượt bốn câu sau (có thể làm thêm bài tương tác trên NeoEdu nếu có thiết bị):
Câu 1: Trong câu “Tôi tưởng bác sợ bị trách”, từ nào đánh dấu suy đoán của người kể? A. bác; B. tưởng; C. trách; D. sợ.
Câu 2: Đổi “Tôi thấy bác sửa sách” sang ngôi thứ ba, không tự thêm suy nghĩ của bác.
Câu 3: Xét các nhận định: a) Ngôi thứ nhất luôn biết mọi nội tâm người khác. b) Ngôi thứ ba có thể theo điểm nhìn một nhân vật. c) Đề tài và chủ đề không hoàn toàn đồng nghĩa. Đánh dấu Đ hoặc S.
Câu 4: Dữ kiện nào khiến người kể có thể điều chỉnh suy đoán: việc bác dán trang hay lời nhắn dành cho người đọc sau? Giải thích ngắn.

Đáp án:
Câu 1: B. “tưởng” cho biết đây là cách hiểu ban đầu của người kể, chưa xác nhận sự thật.
Câu 2: “Bạn nhỏ thấy bác sửa sách.” Chỉ đổi người kể; chưa có căn cứ viết bác nghĩ gì.
Câu 3: a) S (ngôi thứ nhất không tự biết mọi suy nghĩ người khác); b) Đ (ngôi thứ ba vẫn có thể theo điểm nhìn một nhân vật); c) Đ (đề tài là phạm vi đời sống, chủ đề là vấn đề, ý nghĩa nổi bật).
Câu 4: Lời nhắn “Để bạn đọc sau không mất đoạn hay” nêu mục đích hướng tới người đọc sau, nên người kể có thể điều chỉnh suy đoán “bác chỉ sợ bị trách”. Cần kết hợp cả hành động dán trang và lời nhắn.
Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ đúng trong văn bản.

HS vận dụng đặc điểm ngôi kể và điểm nhìn để viết đoạn văn ngắn về một tình huống đời thường, tách bạch điều mình thấy với điều mình đoán.

HS viết đoạn văn khoảng 5–7 câu kể lại một tình huống đời thường (ví dụ: một buổi sáng ở nhà, một giờ ra chơi). Yêu cầu: kể ngôi thứ nhất; mỗi lần nhận định về suy nghĩ người khác phải dùng từ đánh dấu suy đoán (như “tưởng”, “có vẻ”, “chắc là”) và có chi tiết quan sát làm căn cứ. Phần chưa hoàn thành trong lớp được giao về nhà.

Đoạn văn ngắn hoàn chỉnh, ví dụ: “Sáng nay, tôi thấy mẹ đứng lặng bên cửa sổ, tay cầm chiếc điện thoại chưa sáng màn hình. Tôi tưởng mẹ đang chờ tin của anh trai, nhưng tôi chưa biết chắc. Tôi chỉ ghi lại điều mình thấy: mẹ đứng yên hơn mười phút và không nói gì.” Kiến thức HS vận dụng: phân biệt bằng chứng trực tiếp với suy đoán của người kể.