Giáo án Mắt sói

Huy động trải nghiệm về cái nhìn giữa con người và con vật; xác định vấn đề: cái nhìn trong Mắt sói khác việc ngắm con vật để giải trí như thế nào.

GV chiếu hai tình huống: (1) Một nhóm khách tham quan vườn thú đứng trước chuồng, chụp ảnh và cười đùa; (2) Một người đứng lặng nhìn một con vật bị nhốt, cố gắng hiểu nó đang nghĩ gì. GV đặt câu hỏi: Em thấy cái nhìn nào giống việc xem để mua vui? Cái nhìn nào khiến em muốn lắng nghe câu chuyện của con vật? Vì sao?

Từ các tình huống, HS nêu được ít nhất hai dấu hiệu phân biệt: cái nhìn một chiều, để giải trí (chỉ quan sát, đánh giá từ bên ngoài) và cái nhìn hướng tới thấu hiểu (chú ý đến cảm xúc, hoàn cảnh của đối tượng). HS ghi câu hỏi định hướng vào vở: Cái nhìn trong Mắt sói thuộc kiểu nào, và được thể hiện qua chi tiết nào?

Nêu được đặc điểm truyện lồng truyện và xác định được câu chuyện khung, các câu chuyện lồng trong Mắt sói.

HS làm việc nhóm 4 theo Phiếu học tập số 1, đọc bản tóm lược Mắt sói trong ngữ liệu và trả lời: (1) Câu chuyện khung mở đầu bằng sự việc nào? (2) Từ cuộc nhìn nhau, câu chuyện chuyển sang những câu chuyện nào? (3) Vì sao có thể gọi đây là truyện lồng truyện? (4) Các câu chuyện lồng có quan hệ với nhau như thế nào?

Sơ đồ cấu trúc được hoàn thiện theo thứ tự: Câu chuyện khung: một cậu bé và con sói bị nhốt gặp nhau qua cái nhìn → Câu chuyện lồng 1: kí ức của sói → Câu chuyện lồng 2: cuộc đời cậu bé Phi Châu. Kết luận HS rút ra: Truyện lồng truyện là kiểu kết cấu trong đó một câu chuyện chính mở ra và chứa đựng những câu chuyện khác; các câu chuyện được soi chiếu để hai số phận khác loài không bị chia thành hai mẩu rời.

Phân tích được chi tiết cậu bé khép một mắt và giải thích được vai trò của nó trong việc tạo sự gần gũi giữa con người và con vật.

HS làm việc theo cặp, đọc đoạn tóm lược về khoảng cách ban đầu và hành động khép một mắt, trả lời Phiếu học tập số 2: (1) Ban đầu khoảng cách giữa cậu bé và con sói được thể hiện như thế nào? (2) Khi cậu bé khép một mắt để nhìn bằng một mắt, điều gì thay đổi? (3) Vì sao đây là hành động đặt mình vào hoàn cảnh của đối tượng? (4) Hành động này mở ra điều gì trong quan hệ giữa hai nhân vật?

Kết quả phân tích: (1) Khoảng cách giữa con người và con vật rất lớn. (2) Cách nhìn bằng một mắt tạo sự gần gũi đặc biệt, cậu bé như bước vào thế giới của sói. (3) Khép một mắt là cách cậu bé chấp nhận giới hạn về cái nhìn, đặt mình vào hoàn cảnh bị nhốt của sói. (4) Hành động này khởi đầu sự tin cậy, là điểm tựa cho những câu chuyện về sau. Kiến thức rút ra: Chi tiết nhỏ mang ý nghĩa lớn khi nó thể hiện thay đổi trong thái độ và quan hệ nhân vật.

Giải thích được quan hệ giữa hình thức lồng ghép quá khứ với hiện tại và ý nghĩa cảm thông; phân biệt cái nhìn đối thoại với cái nhìn để mua vui.

Kĩ thuật mảnh ghép: Nhóm gốc gồm 3 nhóm chuyên sâu (mỗi nhóm nghiên cứu một ý). Nhóm A: Kí ức của sói và sự mất mát. Nhóm B: Cuộc đời cậu bé Phi Châu và hành trình chạy trốn. Nhóm C: Kết cấu lồng ghép và sự cảm thông hình thành qua việc lắng nghe. Sau khi chuyên sâu, các HS quay về nhóm gốc để chia sẻ và trả lời câu hỏi trọng tâm: Cái nhìn trong truyện khác việc ngắm một con vật để giải trí như thế nào?

Ý kiến tổng hợp của nhóm gốc: Những hành trình mất mát, chạy trốn và gắn bó với sinh vật khác giúp hai nhân vật nhận ra nỗi đau không chỉ của riêng mình. Kết cấu lồng ghép quá khứ với hiện tại làm sự cảm thông hình thành qua việc lắng nghe câu chuyện. Trả lời câu hỏi trọng tâm: Cậu bé điều chỉnh chính mình và tiếp nhận kí ức, nỗi đau của sói. Cái nhìn trở thành đối thoại, cảm thông, không còn là quan sát một chiều để mua vui.

Vận dụng kiến thức về truyện lồng truyện và phân tích chi tiết để làm đúng bài tập trắc nghiệm, nối chi tiết với ý nghĩa và giải thích quan hệ giữa hai chi tiết.

Bài 1 (trắc nghiệm): Dựa thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. nghị luận văn học; B. văn bản thông tin khoa học; C. truyện; truyện lồng truyện; D. thơ Đường luật.
Bài 2 (trắc nghiệm): Cậu bé làm gì để tạo sự gần gũi với sói? A. Khép một mắt; B. Gọi đám đông đến xem; C. Bỏ đi ngay; D. Bắt sói kể trước đám đông.
Bài 3 (nối): Cậu bé khép một mắt – Hành động đặt mình vào hoàn cảnh đối tượng, khởi đầu sự tin cậy; Mất mát đi cùng khả năng gắn bó – Chủ đề cảm thông vượt lên sự tò mò trước con vật bị nhốt; Kí ức sói và chuyện Phi Châu lồng nhau – Hai số phận khác loài được soi chiếu.
Bài 4 (viết ngắn): Đối chiếu hai chi tiết/đặc điểm “Cậu bé khép một mắt” và “Mất mát đi cùng khả năng gắn bó”. Chúng góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau ra sao? Không thêm sự kiện ngoài bản tóm lược.

Đáp án bài 1: C (truyện; truyện lồng truyện), vì ngữ liệu mô tả cách kể chuyện, kết cấu lồng ghép quá khứ với hiện tại và mục đích kể chuyện, không phải lập luận hay thơ.
Đáp án bài 2: A (khép một mắt để nhìn bằng một mắt, đặt mình gần hoàn cảnh của sói).
Đáp án bài 3: Cậu bé khép một mắt – hành động đặt mình vào hoàn cảnh đối tượng, khởi đầu sự tin cậy; Mất mát đi cùng khả năng gắn bó – chủ đề cảm thông vượt lên sự tò mò trước con vật bị nhốt; Kí ức sói và chuyện Phi Châu lồng nhau – hai số phận khác loài được soi chiếu, không bị chia thành hai mẩu rời.
Đáp án bài 4 (gợi ý chấm 10 điểm: trả lời đúng yêu cầu 3; chọn chi tiết phù hợp 3; giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý kiến 3; diễn đạt rõ 1): Chi tiết khép một mắt tạo điểm khởi đầu cho sự tin cậy, nên nó mở đường cho quan hệ giữa hai nhân vật; còn chủ đề mất mát và gắn bó là điều được mở rộng và làm sâu sắc hơn qua những câu chuyện lồng về sau. Hai chi tiết khác vai trò: một là điểm xuất phát, một là đích đến về ý nghĩa. Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ.

Viết được đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa rút ra từ bản tóm lược, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ cá nhân.

HS viết đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ Mắt sói, theo yêu cầu: (1) nêu ý nghĩa; (2) chỉ ra điều văn bản cho thấy qua chi tiết cụ thể trong bản tóm lược; (3) liên hệ riêng về một trải nghiệm lắng nghe hoặc thấu hiểu người khác. Hoàn thành trong 10 phút tại lớp; phần chưa xong làm ở nhà.

Đoạn văn 6–8 câu đạt các yêu cầu: câu chủ đề nêu ý nghĩa (ví dụ: Sự cảm thông hình thành khi ta chịu lắng nghe câu chuyện của người khác); có ít nhất một chi tiết từ ngữ liệu (cái nhìn một mắt, kí ức của sói, hành trình của Phi Châu); có một câu liên hệ bản thân; không sao chép nguyên văn và không thêm sự kiện ngoài bản tóm lược.