Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 14

Huy động hiểu biết sẵn có và xác định vấn đề: cùng một từ có thể chỉ số lượng hoặc nhấn mạnh, đánh giá khác nhau tùy cách dùng.

HS so sánh hai câu “Nó đi năm cây số.” và “Nó đi những năm cây số.” rồi trả lời câu hỏi: Câu nào cho thấy quãng đường xa hơn người nói mong đợi? Từ nào làm nên sự khác biệt đó?

HS nhận ra câu thứ nhất chỉ thông báo số lượng thuần túy, còn câu thứ hai dùng “những” để nhấn quãng đường nhiều, mang sắc thái đánh giá. Từ đó xác định vấn đề bài học: khi nào một từ đóng vai trò trợ từ và cần xét ngữ cảnh để hiểu đúng.

Phân tích được từ nhấn trong bốn câu ngữ liệu và giải thích được tư cách trợ từ phụ thuộc vào cách dùng và ngữ cảnh.

Kĩ thuật cặp đôi. Mỗi cặp hoàn thành Phiếu học tập số 1 với bốn câu: (1) “Chính Lan đã sửa quyển sách.”; (2) “Nó đi những năm cây số.”; (3) “Có hai bạn đến thôi.”; (4) “Những chiếc lá rơi.” Với mỗi câu, cặp đôi xác định từ nhấn, cho biết từ nhấn người, quãng đường, số lượng hay không phải trợ từ, rồi giải thích lí do.

Kết quả dự kiến trong phiếu:

• Câu 1: “chính” nhấn người thực hiện; chính xác định, nhấn Lan (không phải người khác).
• Câu 2: “những” nhấn quãng đường nhiều; “những” ở đây đánh giá nhiều.
• Câu 3: “có… thôi” nhấn số người ít hơn mong đợi; trong ngữ cảnh người nói đang chờ rất đông người thì chỉ có hai bạn đến là ít.
• Câu 4: “những” là từ chỉ lượng trước danh từ, không nhấn đánh giá, nên không phải trợ từ.
  Kết luận HS rút ra: cùng một từ “những” có thể là trợ từ hoặc không, tùy cách dùng; không thể kết luận chỉ dựa vào hình thức của từ.

Hệ thống hoá khái niệm trợ từ và các từ thường gặp; phân biệt được “những” chỉ lượng không xác định với “những” nhấn mạnh nhiều.

Kĩ thuật sơ đồ tư duy nhóm. Mỗi nhóm 4 HS vẽ sơ đồ trên giấy A3 gồm ba nhánh: (1) Khái niệm trợ từ; (2) Các từ thường gặp: chính, ngay, những, có; (3) Cách phân biệt: “những cuốn sách” (chỉ số lượng không xác định) và “ăn những ba bát” (nhấn nhiều).

Sơ đồ tư duy có các nội dung chính:

• Trợ từ là từ đi kèm từ ngữ để nhấn mạnh hoặc đánh giá; tư cách trợ từ phụ thuộc cách dùng.
• Các từ thường gặp: chính (xác định, nhấn người hoặc vật), ngay, những, có.
• “Những cuốn sách”: “những” chỉ số lượng không xác định, không nhấn đánh giá.
• “Ăn những ba bát”: “những” nhấn số lượng nhiều so với mong đợi.
  Ghi nhớ rút ra: Trợ từ đi kèm từ ngữ để nhấn mạnh hoặc đánh giá, như chính, ngay, những, có. Tư cách trợ từ phụ thuộc cách dùng.

Xác định đúng từ nhấn và chọn đúng đáp án trắc nghiệm dựa trên ngữ cảnh của câu.

Làm bài 2, 3, 4, 5 trong SGK trang 14 (có thể đối chiếu thêm bài tương tác trên NeoEdu). Bài 2: “Chính Lan đã sửa quyển sách.” Từ nhấn người thực hiện? Bài 3: “Nó đi những năm cây số.” Từ nhấn quãng đường nhiều? Bài 4: “Có hai bạn đến thôi.” Khi người nói đang chờ rất đông người, “có… thôi” nhấn số người thế nào? A. nhiều hơn mức mong đợi; B. ít hơn mức mong đợi. Bài 5: “Những chiếc lá rơi.” Những ở đây có nhất thiết là trợ từ không? A. Không; đây là từ chỉ lượng trước danh từ; B. Có; mọi lần dùng những đều nhấn nhiều.

Đáp án:

• Bài 2: chính (chính xác định, nhấn Lan).
• Bài 3: những (những ở đây đánh giá nhiều).
• Bài 4: Đáp án B (trong ngữ cảnh mong đông người, “có… thôi” nhấn số người ít hơn mong đợi).
• Bài 5: Đáp án A (dùng như từ chỉ lượng trước danh từ, không nhấn đánh giá).
  HS ghi đáp án vào vở; đạt từ 4/4 câu đúng là hoàn thành tốt yêu cầu luyện tập.

So sánh được hai cách dùng trợ từ khác nhau và tạo được ngữ cảnh phù hợp để giải thích sắc thái của câu.

Kĩ thuật cặp đôi với Phiếu học tập số 2. Bài 6: So sánh “Lan làm việc này” và “Chính Lan làm việc này”, rồi nêu ngữ cảnh dùng câu sau. Bài 8: So sánh “Nó ăn có một bát” và “Nó ăn những ba bát”. Trợ từ góp thái độ gì ngoài số lượng? Tạo một ngữ cảnh hợp lí cho mỗi câu.

Bài 6: Câu “Chính Lan làm việc này” nhấn xác nhận Lan, chẳng hạn khi người khác nhầm là Minh. Thông tin sự việc cơ bản không đổi nhưng tiêu điểm thay đổi.
Bài 8: “Có” nhấn ít; “những” nhấn nhiều so với mong đợi. Ngữ cảnh gợi ý: “Nó ăn có một bát” dùng khi mẹ lo con ăn ít; “Nó ăn những ba bát” dùng khi mọi người ngạc nhiên vì con ăn nhiều.
Thang chấm gợi ý (10 điểm, GV chấm theo tiêu chí, không chấm tự động): đáp ứng đúng yêu cầu 3 điểm; chi tiết hoặc ví dụ phù hợp 3 điểm; giải thích và tổ chức ý 3 điểm; diễn đạt rõ 1 điểm. Chấp nhận cách hiểu khác nếu có lí lẽ.

Vận dụng kiến thức trợ từ để viết đoạn ngắn có nhấn mạnh hoặc đánh giá phù hợp với ngữ cảnh thực tế của bản thân.

HS viết đoạn 3–5 câu kể về một việc mình đã làm trong tuần, dùng ít nhất hai trợ từ trong số chính, ngay, những, có; mỗi trợ từ phải có ngữ cảnh rõ ràng. Sau đó HS đổi bài cho bạn bên cạnh để kiểm tra theo gợi ý: trợ từ có đúng tác dụng không, ngữ cảnh có đủ không.

Sản phẩm đoạn văn có các đặc điểm: dùng đúng ít nhất hai trợ từ; mỗi trợ từ có tác dụng rõ (nhấn người, nhấn số lượng, đánh giá mức độ); có ngữ cảnh giải thích. Ví dụ tham khảo: “Tuần này, chính em là người dọn dẹp lớp học sau giờ sinh hoạt. Cả nhóm chỉ có ba bạn ở lại, nên việc đó có vẻ nhẹ nhàng, nhưng em vẫn thấy vui vì đã làm xong sớm.” (Chấp nhận đoạn văn khác có lí lẽ rõ ràng.)