Giáo án Ngữ văn 8
Ngữ vănLớp 8Bài 6. Chân dung cuộc sống

Giáo án Lặng lẽ Sa Pa

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 2 tiết (90 phút)

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được các đặc điểm cơ bản của truyện ngắn qua văn bản Lặng lẽ Sa Pa: cốt truyện gọn, một tình huống gặp gỡ ngắn trên đường qua Sa Pa, nhân vật được khắc họa qua chi tiết và nhiều góc nhìn.
  • Phân tích được ba đặc điểm trong bản tóm lược: kỉ luật đo và báo số liệu, sách và không gian sống ngăn nắp, cách giới thiệu người khác khi được khen.
  • Giải thích được quan hệ giữa hình thức (nhan đề, cách kể qua góc nhìn của khách, chi tiết nhỏ) với ý nghĩa (chân dung một đời sống cống hiến âm thầm).
  • Giải thích được vì sao nhan đề “lặng lẽ” không đồng nghĩa với sự vô nghĩa của công việc.
  • Vận dụng được cách phân tích chi tiết để viết đoạn văn ngắn về một ý nghĩa của văn bản, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ của bản thân.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: Chủ động đọc bản tóm lược, tự ghi chú chi tiết và tự hoàn thành phiếu học tập trước khi thảo luận nhóm.
  • Giao tiếp và hợp tác: Phối hợp trong nhóm ba để thống nhất đáp án, trình bày ý kiến rõ ràng và lắng nghe, phản biện có căn cứ.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: Đặt câu hỏi về nhan đề, liên hệ chi tiết với ý nghĩa chung và đưa ra cách hiểu riêng có lí lẽ, bằng chứng.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ: Đọc hiểu văn bản truyện ngắn, nói và nghe khi thảo luận nhóm, viết đoạn văn 6–8 câu có chi tiết và lời giải thích.
  • Năng lực văn học: Nhận biết đặc điểm truyện ngắn, phân tích chi tiết nghệ thuật, nhận ra mối quan hệ giữa hình thức (nhan đề, góc nhìn, chi tiết) và ý nghĩa của tác phẩm.

3. Phẩm chất

  • Trách nhiệm: Hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và nhiệm vụ nhóm; nhận biết trách nhiệm trong công việc được thể hiện qua sự đều đặn, cụ thể.
  • Chăm chỉ: Đọc kĩ bản tóm lược, ghi chép chi tiết, kiên trì làm bài luyện tập và hoàn thiện đoạn văn ở nhà.
  • Nhân ái: Trân trọng những người lao động âm thầm, không phô trương, và biết nhìn nhận công việc của họ bằng thái độ tôn trọng.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi nhan đề, các câu hỏi và phiếu học tập
  • Bản tóm lược văn bản Lặng lẽ Sa Pa (đối chiếu với bản sách hợp pháp khi cần trích dẫn)
  • Phiếu học tập số 1 và số 2 (in cho mỗi nhóm)
  • Bút dạ, băng dính, giấy A3 để nhóm làm khăn trải bàn
  • Học liệu số NeoEdu: bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/8/literature/bai-6-lang-le-sa-pa

2. Học sinh

  • Sách giáo khoa Ngữ văn 8 (Kết nối tri thức với cuộc sống)
  • Vở ghi, bút chì, bút màu
  • Giấy nhớ hoặc mảnh giấy nhỏ để ghi ý kiến cá nhân

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 10 phút

Chạm vào nhan đề

a) Mục tiêu

Huy động trải nghiệm và suy nghĩ ban đầu của HS về nhan đề “Lặng lẽ Sa Pa”, từ đó dẫn vào tìm hiểu chân dung nhân vật trong truyện.

b) Nội dung

GV chiếu nhan đề “Lặng lẽ Sa Pa” và đặt câu hỏi: Khi nghe từ “lặng lẽ”, em liên tưởng đến điều gì? Một công việc âm thầm, ít được chú ý có còn quan trọng không? HS ghi hai từ gợi nhớ lên giấy nhớ rồi dán lên bảng.

c) Sản phẩm

Khoảng 2–3 từ khóa HS đưa ra, ví dụ: yên tĩnh, ít người biết đến, cô đơn, bình thường, nhưng vẫn có giá trị. HS nêu được ý ban đầu: công việc âm thầm vẫn có thể quan trọng, cần đọc để kiểm chứng.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu nhan đề và nêu câu hỏi: “Khi nghe từ lặng lẽ, em nghĩ đến điều gì? Công việc âm thầm có quan trọng không?”

    Học sinh

    HS lắng nghe, suy nghĩ và ghi nhanh hai từ gợi nhớ lên giấy nhớ.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV mời HS dán giấy nhớ lên bảng và quan sát nhanh các từ khóa xuất hiện nhiều.

    Học sinh

    HS dán giấy nhớ, cả lớp đọc các từ khóa trên bảng.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS giải thích lí do chọn từ khóa, gợi ý HS nhận xét xem các từ đó mang sắc thái tích cực hay tiêu cực.

    Học sinh

    HS trả lời, ví dụ: “Em nghĩ lặng lẽ là yên tĩnh, ít người để ý, nhưng công việc vẫn có thể rất quan trọng.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV dẫn vào bài, nêu yêu cầu cần đạt: đọc hiểu đặc điểm truyện ngắn và phân tích chi tiết để giải thích quan hệ giữa hình thức với ý nghĩa; nhấn mạnh câu hỏi trọng tâm sẽ được giải quyết trong bài.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và nhận nhiệm vụ học tập của tiết học.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 20 phút

Đặc điểm truyện ngắn và tình huống gặp gỡ

a) Mục tiêu

HS nêu được đặc điểm cơ bản của truyện ngắn qua văn bản và nhận biết cách nhân vật được hiện dần qua nhiều góc nhìn.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp, đọc bản tóm lược và trả lời ba câu hỏi: (1) Truyện xảy ra trong tình huống nào, gặp những nhân vật nào? (2) Cốt truyện có nhiều biến cố lớn không, hay tập trung vào điều gì? (3) Chân dung anh thanh niên hiện dần qua những cách nào? Sau đó các cặp ghi kết luận về đặc điểm truyện ngắn.

c) Sản phẩm

(1) Truyện kể về một cuộc gặp ngắn trên đường qua Sa Pa: ông họa sĩ và cô kĩ sư gặp một thanh niên làm công tác khí tượng trên núi cao, qua lời giới thiệu của bác lái xe.
(2) Cốt truyện gọn, ít biến cố; trọng tâm là khắc họa nhân vật qua những chi tiết nhỏ.
(3) Chân dung hiện dần qua góc nhìn và nhận xét của các vị khách, qua cách anh tổ chức công việc, đọc sách, chăm sóc không gian sống.
Kiến thức rút ra: Truyện ngắn có dung lượng ngắn, cốt truyện gọn, nhân vật được khắc họa qua chi tiết và góc nhìn.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV hướng dẫn HS đọc bản tóm lược, nêu ba câu hỏi và yêu cầu các cặp trao đổi trong 5 phút.

    Học sinh

    HS đọc bản tóm lược, ghi ý chính vào vở theo từng câu hỏi.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, gợi ý bằng câu hỏi: “Truyện có nhiều sự kiện không? Tại sao tác giả lại để nhân vật hiện dần qua nhiều người?”

    Học sinh

    Các cặp thảo luận, đối chiếu ý kiến và thống nhất đáp án ngắn gọn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày, yêu cầu các cặp khác bổ sung nếu chưa đầy đủ.

    Học sinh

    HS trình bày, ví dụ: “Truyện chỉ có một cuộc gặp ngắn, nhưng qua đó ta thấy được nhiều điều về anh thanh niên.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đặc điểm truyện ngắn: cốt truyện gọn, nhân vật được khắc họa qua chi tiết và góc nhìn; ghi bảng nội dung ghi nhớ.

    Học sinh

    HS ghi kiến thức vào vở, nhắc lại đặc điểm truyện ngắn đã học.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 20 phút

Phân tích chi tiết và ý nghĩa

a) Mục tiêu

HS phân tích hai chi tiết tiêu biểu (kỉ luật đo và báo số liệu; sách và không gian sống ngăn nắp) và giải thích được mối quan hệ với ý nghĩa về chân dung nhân vật.

b) Nội dung

HS làm việc theo nhóm ba trên khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1. Các câu hỏi: (1) Chi tiết anh giữ kỉ luật đo và báo số liệu cho thấy điều gì về trách nhiệm? (2) Vì sao việc sống một mình trên núi không đồng nghĩa với tâm hồn nghèo nàn? (3) Nêu một lời giải thích cho quan hệ giữa chi tiết với ý nghĩa của tác phẩm.

c) Sản phẩm

Đáp án gợi ý cho Phiếu học tập số 1:

  • Kỉ luật đo và báo số liệu: Trách nhiệm được thể hiện bằng việc đều đặn, cụ thể, không phải lời tự khen. Anh hiểu việc đo đạc có liên quan đến nhiều người nên vẫn giữ kỉ luật dù thời tiết khó khăn.
  • Sách và không gian sống ngăn nắp: Cô đơn về địa lí không đồng nghĩa tâm hồn nghèo nàn. Anh đọc sách, sắp xếp chỗ ở, trân trọng khách, cho thấy đời sống bên trong phong phú.
  • Quan hệ với ý nghĩa: Hai chi tiết cùng cho thấy một con người không buông xuôi, sống có nề nếp và có ý nghĩa, từ đó làm sáng lên giá trị của công việc âm thầm.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chia lớp thành nhóm ba, phát Phiếu học tập số 1 và giấy A3 để làm khăn trải bàn. GV nêu yêu cầu: mỗi thành viên ghi ý kiến cá nhân vào một ô, sau đó thống nhất ý chung ở giữa.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc kĩ các câu hỏi và ghi ý kiến cá nhân vào ô của mình.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV theo dõi các nhóm, hỏi gợi mở: “Chi tiết này làm em nghĩ đến điều gì về con người anh? Nếu bỏ chi tiết này đi, chân dung có thay đổi không?”

    Học sinh

    HS trao đổi, so sánh ý kiến, thống nhất đáp án và viết kết quả ở giữa khăn trải bàn.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời đại diện hai nhóm trình bày; khuyến khích nhóm khác đặt câu hỏi phản biện.

    Học sinh

    HS trình bày, ví dụ: “Kỉ luật thể hiện ở việc làm đều đặn, không phải lời khen mình; còn sách và chỗ ở gọn gàng cho thấy anh không để sự cô đơn làm mình buông xuôi.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: hai chi tiết cùng làm rõ trách nhiệm và đời sống nội tâm của nhân vật; mối quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa là cơ sở để hiểu nhan đề và chủ đề. GV yêu cầu HS ghi chốt vào vở.

    Học sinh

    HS ghi lại cách phân tích chi tiết: nêu chi tiết, giải thích, rút ý nghĩa.

Hoạt động 2.3: Hình thành kiến thức mới · 15 phút

Khiêm nhường và nhan đề “lặng lẽ”

a) Mục tiêu

HS nhận ra vai trò của chi tiết giới thiệu người khác khi được khen và giải thích được vì sao nhan đề “lặng lẽ” không đồng nghĩa với sự vô nghĩa.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp, hoàn thành Phiếu học tập số 2. Các câu hỏi: (1) Khi được chú ý, anh thanh niên làm gì? Điều đó mở rộng chủ đề như thế nào? (2) Chi tiết này khác với chi tiết kỉ luật đo báo số liệu ở vai trò nào? (3) Vì sao nhan đề “lặng lẽ” không có nghĩa công việc không quan trọng?

c) Sản phẩm

Đáp án gợi ý cho Phiếu học tập số 2:

  • Khi được chú ý, anh nhắc đến những người lao động khác đáng khâm phục. Chi tiết này mở rộng chủ đề từ một cá nhân thành nhiều người lao động.
  • Kỉ luật đo báo số liệu làm rõ phẩm chất của chính nhân vật; giới thiệu người khác làm rõ sự khiêm nhường và mở rộng ý nghĩa ra cộng đồng.
  • Không. Vẻ yên tĩnh che một đời sống lao động có kỉ luật và tác động xã hội. Nhan đề gợi giá trị âm thầm, không phô trương, chứ không sự vô nghĩa.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, yêu cầu HS trao đổi theo cặp và ghi đáp án ngắn gọn.

    Học sinh

    HS đọc phiếu và thảo luận với bạn cùng bàn.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV gợi ý: “Nếu anh chỉ nói về bản thân thì chủ đề có khác không?”

    Học sinh

    Các cặp thảo luận, so sánh vai trò của hai chi tiết và trả lời câu hỏi về nhan đề.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày, yêu cầu một HS nhận xét bằng một lí lẽ cụ thể.

    Học sinh

    HS trình bày ý kiến, ví dụ: “Chi tiết này cho thấy anh không đặt mình ở trung tâm, nên chủ đề mở ra nhiều người.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt: nhan đề “lặng lẽ” gợi sự âm thầm, không phô trương; giá trị của đời sống cống hiến không phụ thuộc vào sự chú ý của người khác.

    Học sinh

    HS ghi chốt vào vở và trả lời câu hỏi trọng tâm bằng một câu ngắn.

Hoạt động 3: Luyện tập · 13 phút

Củng cố qua bài tập nhanh

a) Mục tiêu

Củng cố nhận biết dạng văn bản, công việc của nhân vật và nối chi tiết với ý nghĩa.

b) Nội dung

HS làm nhanh ba bài tập trên bảng phụ hoặc trên NeoEdu:
Bài 1: Dựa vào thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. nghị luận văn học; B. văn bản thông tin khoa học; C. truyện ngắn; D. thơ Đường luật.
Bài 2: Công việc của thanh niên gắn với hoạt động nào? A. Buôn bán đường dài; B. Đo và báo số liệu khí tượng; C. Vẽ tranh cho khách; D. Tổ chức sân khấu.
Bài 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (a) Kỉ luật đo và báo số liệu; (b) Sách và không gian sống ngăn nắp; (c) Giới thiệu người khác khi được khen. Ý nghĩa: (1) Cô đơn về địa lí không đồng nghĩa tâm hồn nghèo nàn; (2) Sự khiêm nhường mở rộng chủ đề từ một cá nhân thành nhiều người lao động; (3) Trách nhiệm được thể hiện bằng việc đều đặn, cụ thể, không phải lời tự khen.

c) Sản phẩm

Đáp án:
Bài 1: C. truyện ngắn (đối chiếu cách kể, cấu trúc và mục đích, không chỉ nhìn tên tác giả).
Bài 2: B. Đo và báo số liệu khí tượng (đo đạc và báo số liệu cần kỉ luật, giúp nhiều người bên ngoài nơi anh sống).
Bài 3: (a)–(3); (b)–(1); (c)–(2).

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu ba bài tập, nêu thời gian 5 phút và yêu cầu HS làm cá nhân.

    Học sinh

    HS đọc đề và làm bài vào vở hoặc bảng con.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát, hỗ trợ HS còn lúng túng bằng cách nhắc lại căn cứ trong bản tóm lược.

    Học sinh

    HS làm bài, đối chiếu lại nội dung văn bản khi cần.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời HS giơ bảng con hoặc trả lời nhanh, yêu cầu HS giải thích lựa chọn bài 3.

    Học sinh

    HS trả lời, ví dụ: “Em nối (b) với (1) vì sách và chỗ ở gọn gàng cho thấy đời sống tinh thần không nghèo nàn.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án, nhấn mạnh: mỗi nhận xét về văn bản cần có chi tiết và lời giải thích, không chỉ gọi tên chi tiết.

    Học sinh

    HS sửa lại bài làm nếu sai và ghi nhận điều cần lưu ý.

Hoạt động 4: Vận dụng · 12 phút

Viết đoạn văn về một ý nghĩa rút ra

a) Mục tiêu

Vận dụng cách phân tích chi tiết để viết đoạn văn ngắn về một ý nghĩa của bản tóm lược, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng của bản thân.

b) Nội dung

HS viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ văn bản. Đoạn văn cần: nêu một chi tiết cụ thể; giải thích quan hệ của chi tiết với nhân vật hoặc chủ đề; tách riêng phần văn bản cho thấy và phần liên hệ riêng; liên hệ phù hợp tình huống, không phán xét người khác.

c) Sản phẩm

Đoạn văn 6–8 câu có đủ ba phần: chi tiết và giải thích, điều văn bản cho thấy, liên hệ riêng hợp lí. Tiêu chí chấm gợi ý: đáp ứng yêu cầu 3 điểm; chi tiết và ví dụ phù hợp 3 điểm; giải thích và tổ chức ý 3 điểm; diễn đạt rõ 1 điểm.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu yêu cầu viết đoạn 6–8 câu và tiêu chí chấm, nhắc HS không chép nguyên văn bản tóm lược.

    Học sinh

    HS đọc yêu cầu, chọn một chi tiết để viết.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV dành 5 phút cho HS viết cá nhân, đi quanh lớp và hỏi: “Em đã tách phần văn bản cho thấy với phần liên hệ của mình chưa?”

    Học sinh

    HS viết đoạn văn trên vở hoặc phiếu.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS đọc đoạn văn, các bạn khác nhận xét theo tiêu chí.

    Học sinh

    HS đọc và nhận xét, ví dụ: “Bạn đã nêu chi tiết cụ thể và giải thích được vì sao nó quan trọng.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét chung, chốt yêu cầu hoàn thiện đoạn văn ở nhà và nộp vào tiết sau.

    Học sinh

    HS ghi nhận góp ý và điều chỉnh đoạn văn.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Nhiệm vụ: Đọc bản tóm lược và trả lời các câu hỏi sau.

  • Chi tiết “Kỉ luật đo và báo số liệu” cho thấy điều gì về trách nhiệm của nhân vật?
  • Vì sao việc sống một mình trên núi không đồng nghĩa với tâm hồn nghèo nàn? Dẫn chứng từ chi tiết “sách và không gian sống ngăn nắp”.
  • Nêu quan hệ giữa hai chi tiết với ý nghĩa chung của tác phẩm (3–4 câu).

Phiếu học tập số 2

Nhiệm vụ: Thảo luận theo cặp và trả lời.

  • Khi được chú ý, anh thanh niên làm gì? Điều đó mở rộng chủ đề như thế nào?
  • Chi tiết “giới thiệu người khác khi được khen” khác chi tiết “kỉ luật đo và báo số liệu” ở vai trò nào trong việc làm rõ ý nghĩa?
  • Trả lời câu hỏi trọng tâm: Nhan đề “lặng lẽ” có nghĩa công việc ở Sa Pa không quan trọng không? Trả lời bằng một đoạn ngắn có bằng chứng.

Hướng dẫn về nhà

  • Hoàn thiện đoạn văn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ bản tóm lược, bảo đảm có chi tiết, giải thích và phần liên hệ riêng hợp lí.
  • Đọc lại bản tóm lược văn bản Lặng lẽ Sa Pa và đối chiếu với bản sách hợp pháp khi cần trích dẫn; ghi lại một chi tiết em thấy ấn tượng nhất và lí do.
  • Làm các bài tập tương tác trên trang bài học NeoEdu (neoedu.vn/learn/8/literature/bai-6-lang-le-sa-pa) để tự kiểm tra kiến thức về đặc điểm truyện ngắn.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.