Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 23

Huy động vốn hiểu biết của HS về cảm xúc được thể hiện qua thán từ; dẫn dắt HS nhận ra cùng một thán từ có thể biểu lộ sắc thái khác nhau.

GV chiếu hai câu: “Ôi, cánh đồng đẹp quá!” và “Than ôi, chiếc tổ đã rơi!”. HS đọc thầm, nêu cảm xúc của người nói trong mỗi câu và cho biết hai câu có điểm chung nào về từ ngữ. Câu hỏi GV đặt ra: “Hai câu đều có tiếng ôi, vậy vì sao em đoán được một câu vui, một câu buồn?”

HS nhận ra: câu thứ nhất bộc lộ ngạc nhiên, thích thú; câu thứ hai bộc lộ tiếc xót. Cả hai đều có thán từ ôi nhưng sắc thái khác nhau vì ngữ cảnh (sự việc được nói tới) khác nhau. Từ đó, HS rút ra nhiệm vụ: tìm hiểu thán từ và cách xác định cảm xúc theo ngữ cảnh.

Nêu được đặc điểm và chức năng của thán từ; phân biệt được thán từ với trợ từ; giải thích sắc thái cảm xúc theo ngữ cảnh.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật mảnh ghép ở vòng ngắn: mỗi bạn nhận một câu, đọc kĩ, rồi báo cáo trong nhóm). Các nhóm hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm bốn câu: “Ôi, cánh đồng đẹp quá!”; “Dạ, em đã hiểu.”; “Này, bạn chờ mình với.”; “Than ôi, chiếc tổ đã rơi!”. Câu hỏi GV đặt ra: “Thán từ trong câu là từ nào? Nó bộc lộ cảm xúc hay dùng để gọi–đáp? Ngữ cảnh nào giúp em xác định sắc thái đó?”

Kết quả trên Phiếu học tập số 1:

• “Ôi, cánh đồng đẹp quá!”: thán từ “ôi”, bộc lộ ngạc nhiên, thích thú.
• “Dạ, em đã hiểu.”: thán từ “dạ”, dùng để đáp lời một cách lễ phép.
• “Này, bạn chờ mình với.”: thán từ “này”, dùng để gọi, hướng sự chú ý của người nghe.
• “Than ôi, chiếc tổ đã rơi!”: thán từ “than ôi”, bộc lộ tiếc xót (buồn).
  Kiến thức HS rút ra: thán từ bộc lộ cảm xúc hoặc gọi–đáp, có thể đứng riêng hoặc đầu câu; khác trợ từ thường đi kèm thành phần để nhấn mạnh; xác định cảm xúc cần xét ngữ cảnh.

Nhận biết biện pháp nhân hóa và so sánh qua dấu hiệu trong câu; giải thích tác động của mỗi biện pháp đến cách cảm nhận hình ảnh và tình cảm.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 2 với hai câu: “Căn nhà lặng im nghe gió”; “Nỗi nhớ là sợi dây nối hai bờ xa cách”. Với mỗi câu, HS trả lời ba ý: biện pháp nào, dấu hiệu nhận biết, tác động trong câu cụ thể. Câu hỏi GV đặt ra: “Căn nhà có thể nghe được không? Hành động nghe được gán cho đối tượng nào?” và “Nỗi nhớ có hình dạng như sợi dây không? Vì sao tác giả lại so sánh như vậy?”

Kết quả trên Phiếu học tập số 2:

• “Căn nhà lặng im nghe gió”: biện pháp nhân hóa. Dấu hiệu: căn nhà (vật) được gán hành động “nghe” của con người. Tác động: gợi không gian yên ắng, thân thuộc; căn nhà như một chủ thể có cảm xúc, lắng nghe cùng con người.
• “Nỗi nhớ là sợi dây nối hai bờ xa cách”: biện pháp so sánh (nỗi nhớ như sợi dây). Dấu hiệu: có từ “là” nối vế được so sánh với vế so sánh. Tác động: làm tình cảm trừu tượng trở nên cụ thể, dễ hình dung; sợi dây nối hai bờ gợi sự gắn kết của nỗi nhớ giữa khoảng cách xa.
  Kiến thức HS rút ra: khi phân tích cần nêu dấu hiệu rồi giải thích tác động trong câu cụ thể, không chỉ viết chung chung “tăng sức gợi hình, gợi cảm”.

Vận dụng kiến thức để nhận diện đúng thán từ, chức năng và sắc thái cảm xúc; lí giải đáp án theo ngữ cảnh.

HS làm bài tập 2 đến 5 trong SGK trang 23 (trả lời miệng cá nhân, sau đó kiểm tra chéo bạn bên cạnh). Đề: (2) “Ôi, cánh đồng đẹp quá!” Thán từ? (3) “Dạ, em đã hiểu.” Thán từ dùng để làm gì? A. đáp lời lễ phép; B. gọi người nghe; C. phủ định sự việc; D. nhấn số lượng. (4) “Này, bạn chờ mình với.” Từ gọi? (5) “Than ôi, chiếc tổ đã rơi!” Chủ yếu gợi vui hay buồn? A. buồn, tiếc xót; B. vui, hân hoan. Câu hỏi GV đặt ra: “Vì sao em chọn đáp án này? Ngữ cảnh nào giúp em loại các đáp án còn lại?”

Đáp án:
(2) ôi – bộc lộ ngạc nhiên, thích thú.
(3) Đáp án A – dạ thể hiện lời đáp lễ phép.
(4) này – dùng để hướng sự chú ý người nghe.
(5) Đáp án A – buồn, tiếc xót theo ngữ cảnh chiếc tổ đã rơi.
Kiến thức củng cố: thán từ xác định theo chức năng và ngữ cảnh; không suy luận “ôi” luôn là vui.

Vận dụng kiến thức về thán từ để viết câu đúng ngữ cảnh, chỉ rõ thán từ và giải thích sắc thái cảm xúc.

HS viết trong 3 phút: một lời đáp lễ phép và một câu cảm thán về cảnh sau mưa, chỉ rõ thán từ trong mỗi câu. Sau đó, HS đổi bài với bạn cùng bàn để góp ý. Câu hỏi GV đặt ra: “Thán từ nào em dùng để đáp? Thán từ nào bộc lộ cảm xúc? Vì sao sắc thái đó phù hợp với cảnh sau mưa?”

Sản phẩm mẫu: “Dạ, em sẽ đóng cửa.” (dạ dùng để đáp). “Ôi, bầu trời trong quá!” (ôi bộc lộ vui, ngạc nhiên; ngữ cảnh cảnh sau mưa quyết định sắc thái). HS có thể viết cách diễn đạt khác nhưng phải đúng yêu cầu: có lời đáp lễ phép, có câu cảm thán, chỉ rõ thán từ và giải thích sắc thái bằng ngữ cảnh.