Giáo án Thực hành đọc: Chiếc lá cuối cùng

Tạo tâm thế đọc, giúp HS nhận ra vai trò của một vật nhỏ hoặc một hi vọng nhỏ trong hoàn cảnh khó khăn, từ đó xác định nhiệm vụ tìm hiểu truyện ngắn.

GV đặt câu hỏi: “Trong lúc khó khăn, em đã từng bám vào điều gì nhỏ bé để giữ hi vọng? Điều đó có thể là gì?” HS suy nghĩ 1 phút, chia sẻ với bạn cùng bàn. GV dẫn vào bài: truyện ngắn “Chiếc lá cuối cùng” của O. Hen-ri sẽ đưa chúng ta gặp một chiếc lá nhỏ bé như thế.

Khoảng 2–3 ý trả lời ngắn của HS, ví dụ: “một lời hứa của người thân”, “một bông hoa trước nhà”, “một kế hoạch nhỏ cho ngày mai”. HS nêu được nhiệm vụ của tiết học: đọc hiểu truyện ngắn qua chi tiết và cú kết.

HS phân tích được hai chi tiết “chiếc lá thường xuân” và “chiếc lá không rụng sau đêm bão”, giải thích vai trò của từng chi tiết với tâm trạng nhân vật và diễn biến truyện.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn, mỗi HS ghi ý kiến cá nhân vào một ô quanh khăn, sau đó thống nhất ý chung). Nhiệm vụ: Đọc lại đoạn Giôn-xi nhìn chiếc lá và đoạn sau đêm mưa gió trong SGK; hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo các câu hỏi: (1) Vì sao chiếc lá trở thành điểm tựa tâm lí của Giôn-xi? (2) Vì sao chiếc lá còn lại sau đêm mưa gió lại làm Giôn-xi tìm lại ý muốn hồi phục? (3) Nếu chiếc lá không còn, câu chuyện mất đi điều gì về cảm xúc?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành với nội dung chính: – Chi tiết “lá thường xuân”: một vật nhỏ trở thành điểm hội tụ tâm lí; Giôn-xi gắn hi vọng sống với việc chiếc lá có còn hay không. – Chi tiết “chiếc lá không rụng sau đêm bão”: tạo bước ngoặt, khiến Giôn-xi tìm lại ý muốn sống và giữ điều bí mật cho cú kết. – Nhận xét: nếu bỏ chi tiết chiếc lá thì mạch cảm xúc từ tuyệt vọng đến hồi phục sẽ mất điểm tựa, cú kết cuối truyện cũng thiếu cơ sở.

HS giải thích được vì sao sự thật về bức vẽ và cái chết của cụ Bơ-men làm đảo chiều nhận thức của người đọc, và vì sao giá trị của chiếc lá gắn với lòng hi sinh hơn là kĩ thuật.

HS hoạt động cặp đôi, đọc đoạn kết trong SGK và trả lời: (1) Sự thật về chiếc lá được tiết lộ như thế nào? (2) Khi biết chiếc lá là bức vẽ của cụ Bơ-men, người đọc nhìn lại chiếc lá và nhân vật Xiu, cụ Bơ-men như thế nào? (3) Vì sao có thể nói chiếc lá là một kiệt tác vượt kĩ thuật giống thật? Trả lời theo mẫu: “Chi tiết ……. cho thấy ……. Vì vậy ……”.

Cặp đôi thống nhất các ý: – Sự thật được tiết lộ ở cuối truyện: chiếc lá là bức vẽ do cụ Bơ-men vẽ trong đêm; cụ nhiễm bệnh và qua đời. – Đảo chiều nhận thức: chiếc lá từ một vật thiên nhiên bình thường trở thành tác phẩm gắn với lòng hi sinh; người đọc hiểu lại sự âm thầm của cụ Bơ-men. – Giá trị kiệt tác: nó được tạo ra để nâng đỡ một sự sống, giá trị thẩm mĩ gắn với mục đích nhân ái và hành động. Kết luận: Giá trị nghệ thuật ở đây nằm ở tình người và sự hi sinh, không nằm ở độ giống thật.

HS củng cố đặc điểm truyện ngắn, nhận diện đúng dạng văn bản và nối chi tiết với ý nghĩa phân tích.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập. Bài 1: Dựa vào thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp. A. nghị luận văn học; B. văn bản thông tin khoa học; C. truyện ngắn; D. thơ Đường luật. Bài 2: Chiếc lá còn lại sau đêm mưa gió thực chất là gì? A. Lá mới mọc ngay trong đêm; B. Một vật làm bằng gỗ; C. Hình cắt dán của Giôn-xi; D. Bức vẽ của cụ Bơ-men. Bài 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (a) Lá gắn với niềm tuyệt vọng; (b) Chiếc lá không rụng sau đêm bão; (c) Sự thật về bức vẽ và cái chết. Các ý: (1) Một vật nhỏ trở thành điểm hội tụ tâm lí. (2) Tạo bước ngoặt và giữ điều bí mật cho kết thúc. (3) Đảo chiều nhận thức, làm nổi giá trị nghệ thuật vì con người. HS có thể kiểm tra lại trên học liệu NeoEdu sau khi làm xong.

Đáp án: Bài 1: C (truyện ngắn). Bài 2: D (bức vẽ của cụ Bơ-men). Bài 3: (a) – (1); (b) – (2); (c) – (3). Đối chiếu kết quả để HS tự sửa lỗi và nêu lí do chọn đáp án.

HS viết được đoạn văn ngắn nêu một ý nghĩa rút ra từ tác phẩm, phân biệt điều văn bản cho thấy và liên hệ bản thân một cách phù hợp.

GV giao nhiệm vụ: Viết đoạn 6–8 câu về một ý nghĩa em rút ra từ câu chuyện “Chiếc lá cuối cùng”. Đoạn văn cần: (1) nêu ý nghĩa mà văn bản cho thấy, có ít nhất một chi tiết minh chứng; (2) nêu liên hệ riêng của em, phù hợp tình huống, không phán xét người khác. Phần chưa hoàn thành được giao làm ở nhà.

Đoạn văn 6–8 câu có cấu trúc rõ: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 1–2 câu phân tích chi tiết (ví dụ chiếc lá hoặc bức vẽ); 1–2 câu liên hệ bản thân; câu kết khái quát. Ví dụ ý: “Chiếc lá cuối cùng cho thấy tình người có thể nâng đỡ người khác trong lúc khó khăn.”