Giáo án Tri thức ngữ văn trang 36

Huy động kiến thức nền về thơ có khuôn số tiếng, số câu; gợi nhu cầu tìm hiểu thơ tự do.

HS đọc thầm hai đoạn ngữ liệu GV chiếu: đoạn 1 là bốn câu lục bát có số tiếng và vần ổn định; đoạn 2 là bốn dòng thơ có số dòng và số tiếng không đều. GV hỏi: “Hai đoạn khác nhau ở những điểm nào về số tiếng, số dòng và cách gieo vần?”

HS nêu được: đoạn 1 có số tiếng, số dòng theo khuôn, có vần; đoạn 2 không theo khuôn số tiếng, số dòng cố định. HS đặt câu hỏi: “Vậy thơ không theo khuôn thì dựa vào đâu để là thơ?” Từ đó GV dẫn vào bài thơ tự do.

HS nêu được đặc điểm cơ bản của thơ tự do và phân biệt thơ tự do với thơ có khuôn số tiếng.

HS làm việc theo cặp đôi, đọc mục khái niệm trọng tâm trong sách (trang 36) và hoàn thành Phiếu học tập số 1. GV nêu câu hỏi: (1) Thơ tự do có bị ràng buộc về số tiếng và số câu không? (2) Những yếu tố nào vẫn cần có trong thơ tự do? (3) Vì sao xuống dòng tùy tiện không tạo nên thơ? Lưu ý: nội dung trình bày bằng lời của HS, không chép nguyên văn sách.

Kết quả Phiếu học tập số 1: thơ có khuôn (số tiếng, số câu, vần cố định) và thơ tự do (không cố định số tiếng và số câu; vẫn có nhịp, điệp, ngắt dòng, tổ chức hình ảnh; mạch cảm xúc vận động từ cảnh đến nhớ hoặc từ trải nghiệm đến suy ngẫm). Kết luận HS rút ra: xuống dòng không đồng nghĩa với thơ tự do; cần nhịp, điệp, ngắt dòng và hình ảnh phục vụ cảm xúc.

HS vận dụng đặc điểm thơ tự do để phân tích ngữ liệu mới, phân biệt bằng chứng và suy luận.

GV trình chiếu đoạn thơ nguyên gốc: “Một chiếc ghế trống / đợi bạn về / trong sân trường / lá vẫn rơi rất khẽ.” Cả lớp trả lời ba câu hỏi: (1) Các dòng ngắn tạo nhịp như thế nào? (2) Chi tiết nào là bằng chứng có trong văn bản; ý nào là suy luận của người đọc? (3) Nếu ghép bốn dòng thành một câu liền, hiệu quả thay đổi ra sao? Trong khi làm, HS dùng Phiếu học tập số 1 (phần 2) để ghi bằng chứng và suy luận.

Bằng chứng: dòng 1 “Một chiếc ghế trống” có bốn tiếng, dòng 2 “đợi bạn về” ba tiếng, dòng 3 “trong sân trường” ba tiếng, dòng 4 “lá vẫn rơi rất khẽ” năm tiếng; ghế được gán hành động “đợi” như người. Suy luận: các dòng ngắn làm nhịp chậm, cảnh nhỏ khiến cảm xúc lắng xuống và gợi sự chờ đợi. Nhận xét: nếu ghép thành một câu, mạch liền hơn nhưng khoảng nghỉ sau “ghế trống” hoặc “đợi bạn về” không còn, hình ảnh ghế trống kém nổi bật. Cách ngắt dòng có mục đích biểu cảm, không phải do thiếu chỗ viết.

Củng cố đặc điểm thơ tự do và kĩ năng đếm tiếng, nhận diện biện pháp nghệ thuật, phân biệt nhận định đúng sai.

HS làm bài tập 2, 3, 4 và 8 (có thể kiểm tra nhanh trên học liệu số NeoEdu). Bài 2: chọn đáp án đúng về khác biệt của thơ tự do với thơ có khuôn số tiếng. Bài 3: đếm số tiếng từng dòng của bốn dòng thơ nguyên gốc. Bài 4: xác định biện pháp nghệ thuật nổi bật ở hình ảnh ghế “đợi bạn” và lí giải. Bài 8: xác định đúng (Đ) hay sai (S) các nhận định: a) Thơ tự do có thể dùng điệp và vần. b) Ngắt dòng tùy tiện là đủ tạo một bài thơ hay. c) Thay chỗ ngắt có thể làm đổi trọng tâm cảm xúc.

Bài 2: C (thơ tự do không bị cố định số tiếng và số dòng theo một khuôn, nhưng vẫn cần nhịp và hình ảnh). Bài 3: số tiếng lần lượt 4, 3, 3, 5; hình thức tự do nhưng số tiếng không tự chứng minh giá trị nghệ thuật. Bài 4: nhân hóa; ghế được gán hành động đợi của con người, gợi sự vắng mặt và tình cảm chờ mong. Bài 8: a) Đ; b) S; c) Đ, vì tự do không đồng nghĩa với tùy tiện, ngắt, nhịp và lặp phải phục vụ cảm xúc.

Vận dụng đặc điểm thơ tự do và phân biệt bằng chứng với suy luận để viết cảm nhận ngắn về ngữ liệu mới.

HS viết 4–5 câu cảm nhận về bốn dòng thơ “Một chiếc ghế trống / đợi bạn về / trong sân trường / lá vẫn rơi rất khẽ”. Yêu cầu: nêu ít nhất hai dấu hiệu hình thức (ví dụ dòng ngắn, nhân hóa, lá rơi khẽ) và giải thích quan hệ giữa dấu hiệu đó với cảm xúc chờ đợi. Không thêm chi tiết ngoài văn bản như một sự thật.

Đoạn cảm nhận 4–5 câu, có ít nhất hai dấu hiệu hình thức và lí giải quan hệ với cảm xúc. Ví dụ đạt yêu cầu: “Dòng thơ ngắn làm nhịp chậm lại, khiến người đọc dừng lâu ở hình ảnh ghế trống. Ghế được gán hành động đợi nên gợi sự vắng mặt và tình cảm chờ mong. Tiếng lá rơi rất khẽ đặt cạnh sân trường vắng làm cảm xúc lắng xuống.”