Giáo án Củng cố, mở rộng trang 32

Huy động vốn đọc đã có để HS nhận ra việc nhận xét về văn bản cần dựa vào chi tiết cụ thể, không dừng ở cảm nhận chung.

GV đưa ra ba câu nói về ba văn bản: “Một ánh nhìn có thể mở ra cả một đời người.” (Mắt sói); “Con người có thể lặng lẽ mà đẹp.” (Lặng lẽ Sa Pa); “Bếp lửa là tình thương được giữ ấm.” (Bếp lửa). HS trả lời: câu nào có thể nói về văn bản này mà không cần chi tiết, câu nào cần chi tiết để kiểm chứng?

HS nêu được ý: câu nhận xét chung chung (ví dụ “rất hay”, “giàu ý nghĩa”) không giải thích được gì; muốn nhận xét có giá trị phải chỉ ra chi tiết cụ thể và cách chi tiết đó làm rõ vấn đề. GV dẫn vào bài: hôm nay hệ thống hoá bằng chứng và luyện nhận xét có căn cứ.

HS lập được bảng hệ thống hoá gồm tên văn bản, thể loại, vấn đề, chi tiết và cách giải thích cho ba văn bản, nhận ra mỗi văn bản có vấn đề và cách dùng chi tiết riêng.

HS làm việc theo nhóm 3 người theo kĩ thuật khăn trải bàn: mỗi thành viên nhận một văn bản (Mắt sói, Lặng lẽ Sa Pa, Bếp lửa) và điền phiếu học tập số 1. Sau đó cả nhóm ghép phần của ba văn bản vào khăn trải bàn ở giữa. Câu hỏi chính: Mỗi văn bản đặt ra vấn đề gì? Chi tiết nào thể hiện vấn đề đó và tác giả đã giải thích chi tiết ấy như thế nào?

Phiếu học tập số 1 hoàn chỉnh. Gợi ý kết quả đúng: Mắt sói: vấn đề là sự cảm thông và nỗ lực bước qua ranh giới giữa con người và con vật; chi tiết tiêu biểu là cậu bé khép một mắt để nhìn bằng một mắt, và kết cấu lồng ghép kí ức của sói với cuộc đời cậu bé; cách giải thích: cuộc nhìn nhau tạo sự gần gũi, kí ức làm nỗi đau của hai nhân vật được hiểu. Lặng lẽ Sa Pa: vấn đề là vẻ đẹp của người lao động thầm lặng nơi núi cao; chi tiết là anh thanh niên tổ chức công việc, giữ kỉ luật đo đạc và nhắc người khác đáng khâm phục; cách giải thích: các góc nhìn của khách làm chân dung anh hiện dần. Bếp lửa: vấn đề là tình bà cháu và lòng biết ơn; chi tiết là bếp lửa và điệp hành động nhóm lửa; cách giải thích: từ bếp lửa vật chất nâng lên ý nghĩa tình thân và nguồn cội, đồng thời cho thấy gian khó làm sự bền bỉ của bà hiện rõ.

HS so sánh được hai văn bản theo cùng một tiêu chí, nêu điểm chung rồi chỉ ra nét riêng có chi tiết; nhận ra liên hệ đời sống cần giữ giới hạn của bối cảnh lịch sử và thể loại.

HS làm việc theo cặp đôi, điền phiếu học tập số 2 để so sánh Lặng lẽ Sa Pa với Bếp lửa theo tiêu chí điểm nhìn và cách dùng bằng chứng. Câu hỏi: Hai văn bản có điểm chung nào về cách dùng bằng chứng? Nét riêng của mỗi văn bản thể hiện qua chi tiết nào? Khi liên hệ với đời sống hôm nay, cần lưu ý điều gì về bối cảnh lịch sử và thể loại?

Phiếu học tập số 2 hoàn chỉnh. Gợi ý đúng: Điểm chung: cả hai văn bản đều xây dựng hình tượng qua chi tiết cụ thể và hồi ức hoặc góc nhìn gián tiếp (Lặng lẽ Sa Pa qua góc nhìn của ông họa sĩ và cô kĩ sư; Bếp lửa qua kí ức của người cháu). Nét riêng: Lặng lẽ Sa Pa là truyện ngắn, nhân vật được nhìn qua nhiều người khách, tạo chân dung dần hiện rõ; Bếp lửa là thơ trữ tình hồi tưởng, mạch thơ đan xen hiện tại và kí ức, dùng điệp để nhấn mạnh hành động nhóm lửa. Liên hệ đời sống: có thể nói về tinh thần lao động thầm lặng hoặc tình cảm gia đình, nhưng phải gắn với bối cảnh thời chiến tranh và sự khác biệt của thể loại truyện và thơ, không áp đặt thành bài học chung chung.

HS viết được một nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng hai chi tiết; nhận ra và sửa được nhận xét thiếu căn cứ.

Bài 1 (dựa theo bài 4 trong sách): Đọc tóm lược Lặng lẽ Sa Pa, nêu một nhận xét có giới hạn và chứng minh bằng hai chi tiết. Bài 2 (dựa theo bài 3 trong sách): Đọc và sửa nhận xét thiếu căn cứ “Không cần xem ngữ cảnh, chi tiết nào cũng có cùng tác dụng.” với ngữ liệu Mắt sói. HS làm cá nhân 4 phút, sau đó đổi vở kiểm tra chéo; GV có thể cho HS kiểm tra thêm bài tương tác trên trang NeoEdu.

Đề bài 1 và đáp án gợi ý: Nhận xét: Nhan đề “Lặng lẽ Sa Pa” gợi vẻ đẹp của con người thầm lặng, không cần lời khen mà vẫn có giá trị. Chi tiết 1: anh thanh niên tổ chức công việc, giữ kỉ luật đo đạc và báo số liệu dù thời tiết khó khăn. Chi tiết 2: khi được chú ý, anh nhắc những người lao động khác đáng khâm phục. Đề bài 2 và đáp án gợi ý: Nhận xét đã sửa: “Không thể cho rằng mọi chi tiết đều có cùng tác dụng; cần đặt trong ngữ cảnh. Ví dụ, việc cậu bé khép một mắt tạo sự gần gũi đặc biệt trong cuộc nhìn nhau, còn việc mở vào kí ức của sói làm nỗi đau của hai nhân vật được hiểu rõ hơn.” Lí do sửa: nhận xét ban đầu phủ nhận ngữ cảnh mà không đưa ra chi tiết chứng minh nên không có căn cứ.

HS vận dụng cách nhận xét có căn cứ để viết đoạn văn về một văn bản trong bài, có liên hệ đời sống trong giới hạn phù hợp.

Chọn một trong ba văn bản (Mắt sói, Lặng lẽ Sa Pa, Bếp lửa), viết đoạn văn khoảng 8–10 câu nêu một nhận xét có giới hạn, chứng minh bằng hai chi tiết và giải thích cách chi tiết làm rõ vấn đề. Có thể thêm 1–2 câu liên hệ đời sống, nhớ giữ giới hạn của bối cảnh lịch sử và thể loại. Có thể hoàn thành ở nhà và nộp ở tiết sau.

Đoạn văn hoàn chỉnh gồm: câu nhận xét có giới hạn; hai chi tiết được trích hoặc nêu đúng theo văn bản; câu giải thích cách chi tiết làm rõ vấn đề; (tuỳ chọn) câu liên hệ đời sống có giới hạn. Đoạn văn không dùng nhận xét chung chung như “rất hay”, “giàu ý nghĩa”.