Giáo án Viết bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống (một thói xấu của con người trong xã hội hiện đại)

HS nhận ra thói quen bấm chia sẻ thông tin khi chưa kiểm tra và xác định được nhiệm vụ viết bài nghị luận về thói xấu này.

GV chiếu tình huống: trong nhóm lớp có tin nhắn “Lớp nghỉ học cả tuần, cô vừa báo” nhưng không ghi nguồn. Tin được chuyển tiếp liên tục. HS trả lời ba câu hỏi: (1) Em đã từng chia sẻ một tin tương tự chưa? Vì sao em làm vậy? (2) Nếu tin đó sai, ai là người chịu ảnh hưởng? (3) Em nên làm gì trước khi bấm chia sẻ?

HS nêu được ít nhất hai động cơ thường gặp: muốn giúp bạn, tò mò hoặc sợ mình chậm hơn bạn bè. Hậu quả dự kiến: cả lớp hoang mang, có người đến trường vô ích hoặc bỏ qua kênh chính thức của trường. Việc nên làm: kiểm tra nguồn và hỏi người có trách nhiệm (giáo viên chủ nhiệm, nhà trường) trước khi chia sẻ. GV chốt: bài viết hôm nay bàn về thói quen chia sẻ tin chưa kiểm chứng, phân tích nguyên nhân, hậu quả và cách sửa.

HS nêu được yêu cầu của bài văn nghị luận về vấn đề đời sống, phân biệt phê bình thói quen với công kích người và sắp xếp ý theo ba phần mở, thân, kết.

HS làm việc theo nhóm 4 bằng kĩ thuật khăn trải bàn, hoàn thành Phiếu học tập số 1 gồm các câu hỏi: (1) Đề yêu cầu bàn hành vi nào và cần làm rõ những nội dung gì? (2) Mục đích viết và người đọc của bài là ai? (3) Cần có những tư liệu nào để thuyết phục? (4) Viết một câu phê bình thói quen và một câu công kích người về việc chia sẻ tin giả; giải thích vì sao câu thứ hai không phù hợp. (5) Sắp xếp các ý vào mở, thân, kết. Quy trình viết gồm các bước: xác định mục đích, người đọc và tư liệu; tìm ý và chọn trọng tâm; lập dàn ý có trình tự; viết bản đầu theo dàn ý; đối chiếu tiêu chí, nhận phản hồi và sửa.

Đáp án Phiếu học tập số 1:

• Hành vi cần bàn: bấm chia sẻ tin chưa kiểm chứng; làm rõ nguyên nhân, hậu quả, cách sửa.
• Mục đích: thuyết phục người đọc (bạn cùng lớp, người dùng mạng xã hội) kiểm tra nguồn trước khi chia sẻ.
• Tư liệu: tình huống cụ thể, ví dụ giả định được ghi rõ là giả định, lí lẽ về nguồn, thời điểm, bằng chứng. Không tạo số liệu giả.
• Phê bình thói quen: “Thói quen chuyển tin chưa rõ nguồn khiến cả nhóm dễ hoang mang.” Công kích người: “Ai chia sẻ tin giả đều là đồ vô trách nhiệm.” Câu thứ hai không phù hợp vì quy chụp cả nhóm người, không chỉ ra hành vi và không giúp người đọc sửa.
• Dàn ý: Mở bài nêu thói quen bấm chia sẻ trước khi kiểm tra; Thân bài gồm tác động, động cơ, phản biện “tôi chỉ chuyển tiếp”, quy trình kiểm tra; Kết bài nêu trách nhiệm với mỗi lượt chia sẻ.

HS phân tích được cách bài mẫu nêu tác động, động cơ, phản biện “chỉ chuyển tiếp” và quy trình kiểm tra, từ đó rút ra cách triển khai luận điểm có lí lẽ và ví dụ.

HS đọc bài mẫu nguyên gốc và trả lời Phiếu học tập số 2 (phần phân tích bài mẫu): (1) Đoạn 2 dùng những ví dụ nào để chứng minh tác động của thông tin sai? (2) Đoạn 3 giải thích động cơ chia sẻ và phản biện lời “tôi chỉ chuyển tiếp” như thế nào? Vì sao tác giả khuyên không chế giễu người đã chia sẻ? (3) Đoạn 4 nêu những bước kiểm tra nào? (4) Bài mẫu có ghi “giả định” hay trích nguồn cụ thể không? Ví dụ trong bài có phải số liệu thật không?

Đáp án gợi ý:

• Đoạn 2: thông tin sai làm cuộc trò chuyện rối hơn; ví dụ ảnh bị tách bối cảnh khiến người trong ảnh bị hiểu lầm; lời cảnh báo giả làm nhiều người hoang mang hoặc bỏ qua kênh chính thức; tin chưa xác nhận về lịch nghỉ được chuyển tiếp liên tục.
• Đoạn 3: động cơ tốt không tự bảo đảm kết quả tốt; lời “tôi chỉ chuyển tiếp” không xóa ảnh hưởng vì người nhận tin đã đón nhận tin qua người quen nên dễ tin hơn; khi sửa sai nên đưa nguồn đáng tin và giúp đính chính, không chế giễu.
• Đoạn 4: xem nguồn, thời điểm, bối cảnh; tìm xác nhận độc lập; nếu không kiểm tra được thì không chia sẻ như sự thật; tin an toàn trường học theo kênh chính thức và hỏi người có trách nhiệm; đã chia sẻ sai thì báo lại rõ trong chính nhóm đó.
• Các ví dụ trong bài là tình huống giả định, không phải số liệu thống kê thật.

HS viết được mở bài nêu rõ thói quen cần bàn và viết được một đoạn thân có chi tiết, lời giải thích và liên kết với luận điểm.

Bài tập 3: Dựa vào dàn ý đã lập, viết phần mở bài nêu thói quen bấm chia sẻ trước khi kiểm tra. Bài tập 4: Chọn một ý trong thân bài (tác động hoặc phản biện “chỉ chuyển tiếp”) và phát triển thành một đoạn 5–7 câu, có ít nhất một ví dụ giả định ghi rõ là giả định và có câu giải thích.

Đáp án gợi ý cho mở bài: “Chỉ vài giây sau khi nhận một thông tin gây sốc, nhiều người đã bấm chia sẻ ngay cho bạn bè. Thói quen ấy tưởng như vô hại, nhưng có thể khiến điều sai lan rộng và gây tổn thương cho người khác.” Đáp án gợi ý cho đoạn thân (ý phản biện): “Có người nói mình chỉ chuyển tiếp nên không chịu trách nhiệm. Tuy nhiên, khi tin được gửi qua người quen, người nhận dễ tin hơn, nên hành động chuyển tiếp vẫn có ảnh hưởng thật. Vì vậy, trước khi bấm chia sẻ, mỗi người cần hỏi mình đã kiểm tra nguồn và thời điểm của tin chưa.”
Tiêu chí: nêu được vấn đề rõ; đoạn có ít nhất một ví dụ, một câu giải thích; không công kích người đọc hay người chia sẻ.

HS nhận ra cách hiểu sai về độ đúng của tin và sửa được câu; lập được bảng tự sửa với ít nhất hai thay đổi thật trong bài của mình.

Bài tập 5: Sửa câu “Tin có nhiều người chia sẻ thì chắc đúng.” và giải thích vì sao. Bài tập 8: HS dùng Phiếu học tập số 2 (phần bảng tự sửa) để kiểm bài của mình theo bốn câu hỏi: bài đúng thể loại chưa? Chi tiết có nguồn hoặc ghi giả định chưa? Mỗi nhận xét có lí giải chưa? Đã phân biệt bản viết mới với tác phẩm gốc chưa? Lập bảng gồm vấn đề, câu hoặc đoạn trước sửa, câu hoặc đoạn sau sửa và lí do; nêu ít nhất hai thay đổi.

Đáp án bài tập 5: “Số lượt chia sẻ chỉ cho biết mức lan truyền; độ đúng cần nguồn, thời điểm và bằng chứng.” Lí do: câu gốc đánh đồng mức lan truyền với độ đúng; số người chia sẻ không chứng minh được thông tin là thật.
Bảng tự sửa (Phiếu học tập số 2) gồm: vấn đề (ví dụ: thiếu nguồn), câu trước sửa, câu sau sửa, lí do. HS phải có ít nhất hai thay đổi dựa trên bài viết thật của mình; GV đối chiếu hai bản, không chấm dựa trên lời tự khen.

HS viết được bài văn nghị luận hoàn chỉnh về một thói xấu trong đời sống hiện đại, có bố cục ba phần, lí lẽ và ví dụ giả định ghi rõ, đề xuất cách sửa phù hợp.

Viết bài văn nghị luận về một vấn đề đời sống (một thói xấu của con người trong xã hội hiện đại). Yêu cầu: bàn một hành vi cụ thể như chia sẻ tin chưa kiểm chứng; phân tích nguyên nhân, hậu quả và cách sửa; phân biệt phê bình thói quen với công kích người; không tạo số liệu giả. Định hướng: mở bài nêu thói quen bấm chia sẻ trước khi kiểm tra; thân bài gồm tác động, động cơ, phản biện “chỉ chuyển tiếp”, quy trình kiểm tra; kết bài nêu trách nhiệm với mỗi lượt chia sẻ. Trong lớp, HS viết bản đầu khoảng 10 phút, phần còn lại hoàn thiện ở nhà.

Bài văn hoàn chỉnh gồm ba phần: mở bài nêu vấn đề; thân bài có ít nhất hai luận điểm (tác động, động cơ hoặc phản biện) với ví dụ giả định ghi rõ, có lời giải thích và quy trình kiểm tra; kết bài nêu trách nhiệm cá nhân khi chia sẻ thông tin. Bài được chấm theo thang 10 điểm: vấn đề và quan điểm rõ (2 điểm); lí lẽ và bằng chứng được phân tích (4 điểm); xem xét ý kiến khác và đề xuất phù hợp (2 điểm); bố cục và diễn đạt (2 điểm).