Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 113

Giúp HS nhận ra một câu có thể mang nghĩa khác với nghĩa của từ ngữ trong câu, từ đó xác định vấn đề cần tìm hiểu của bài.

GV chiếu tình huống: “Trong phòng nóng, Lan nói với bạn đứng cạnh quạt: “Ở đây nóng quá.”” GV đặt câu hỏi: Lan chỉ muốn thông báo về cảm giác của mình hay còn muốn bạn làm việc gì khác?

HS nêu được hai cách hiểu: (1) thông báo cảm giác nóng; (2) ngầm nhờ bạn bật quạt. HS nhận ra cách hiểu thứ hai dựa vào việc bạn ấy đứng cạnh quạt, tức là dựa vào ngữ cảnh. Từ đó HS xác định nhiệm vụ: phân biệt nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn.

HS nêu được đặc điểm của nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn, biết dựa vào ngữ cảnh, tri thức chung và mục đích để suy ra hàm ý.

HS làm việc theo cặp đôi với Phiếu học tập số 1. Các câu cần phân tích: (a) “Ở đây nóng quá.” (b) “Tớ còn bài cần nộp sáng mai.” (c) “Đã chín giờ rồi.” HS điền nghĩa tường minh, nghĩa hàm ẩn có thể có và căn cứ suy ra hàm ý.

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, gồm: câu (a) — nghĩa tường minh: cảm thấy nóng; hàm ẩn có thể có: nhờ bật quạt; căn cứ: bạn đứng cạnh quạt. Câu (b) — nghĩa tường minh: đang có bài phải nộp sáng mai; hàm ẩn có thể có: từ chối lời mời đi chơi; căn cứ: lời mời đi chơi trước đó. Câu (c) — nghĩa tường minh: chỉ giờ; hàm ẩn có thể có: nhắc đi ngủ hoặc nhắc làm việc; căn cứ: mục đích và tình huống cụ thể. Kết luận HS rút ra: Nghĩa tường minh được thể hiện trực tiếp bằng từ ngữ; nghĩa hàm ẩn được suy ra từ ngữ cảnh, tri thức chung và mục đích.

HS nhận ra cùng một câu có thể có hàm ý khác nhau ở các ngữ cảnh khác nhau, và không nên suy hàm ý khi không đủ căn cứ.

GV đưa ví dụ: câu “Đã chín giờ rồi” trong hai tình huống. Tình huống 1: một người không có đồng hồ hỏi giờ. Tình huống 2: cả nhà đã hẹn ngủ lúc 9 giờ nhưng trẻ vẫn chơi. HS thảo luận: câu có giữ nguyên hàm ý không? Và câu “Tớ còn bài cần nộp sáng mai” có phải lúc nào cũng là lời từ chối không?

HS rút ra: Tình huống 1: câu là thông báo giờ. Tình huống 2: câu có thể nhắc đi ngủ. Cùng một câu nhưng khác ngữ cảnh và mục đích nên hàm ý khác. Kết luận: hàm ý không bất biến; không suy hàm ý khi không đủ căn cứ, vì ngữ cảnh khác có thể chỉ thông báo sự thật.

HS củng cố khả năng nhận diện nghĩa tường minh và nghĩa hàm ẩn qua các câu hỏi trắc nghiệm.

Làm bài tập 2 đến bài tập 5 trong phần Bài tập của sách (có thể chiếu trên trang bài học NeoEdu để HS theo dõi):
Câu 2: Trong phòng nóng, Lan nói với bạn đứng cạnh quạt: “Ở đây nóng quá.” Có thể ngầm nhờ việc gì? A. Nhờ dời lịch nộp bài; B. Nhờ kể một câu chuyện; C. Nhờ bật quạt; D. Nhờ tắt quạt trong phòng nóng.
Câu 3: Nghĩa trực tiếp của câu trên là thông báo nóng hay yêu cầu bật quạt? A. trực tiếp yêu cầu bật quạt; B. thông báo cảm giác nóng.
Câu 4: Bạn mời đi chơi, Minh đáp: “Tớ còn bài cần nộp sáng mai.” Có thể là lời gì? A. một lời từ chối/khó nhận lời vì còn việc học; B. một lời xác nhận chắc chắn sẽ đi chơi; C. một lời hỏi giờ xuất phát; D. một lời đề nghị bạn nộp hộ bài.
Câu 5: Một câu hàm ý có giữ nguyên trong mọi ngữ cảnh không? A. Có; hàm ý bất biến như nghĩa từ điển; B. Không; hàm ý phụ thuộc ngữ cảnh.

Đáp án: Câu 2: C (Ngữ cảnh bạn ở cạnh quạt làm cách suy có căn cứ). Câu 3: B (Yêu cầu chỉ được suy qua ngữ cảnh). Câu 4: A (Nêu việc bận để từ chối lịch sự). Câu 5: B (Ngữ cảnh khác có thể chỉ thông báo sự thật). HS ghi được lí giải ngắn cho từng đáp án.

HS xác định được nghĩa trực tiếp và hàm ý của một câu trong tình huống cụ thể, viết được lời đáp lịch sự.

Bài tập 8: Bạn đang đọc ở thư viện, người bên cạnh nói “Âm thanh từ điện thoại bạn rõ quá”. Nêu nghĩa trực tiếp và một hàm ý có thể có. Viết lời đáp lịch sự, không khẳng định hàm ý chắc chắn ở mọi nơi.

Nghĩa trực tiếp: âm thanh nghe rõ. Hàm ý có thể có: trong thư viện cần yên tĩnh, người đó ngầm nhờ giảm hoặc tắt âm. Một lời đáp phù hợp: “Mình xin lỗi, mình sẽ tắt âm.” HS nhận ra ở ngữ cảnh thử loa, câu ấy có thể chỉ là nhận xét kĩ thuật, nên không khẳng định chắc chắn hàm ý.

HS vận dụng kiến thức để tạo ngữ cảnh mới cho một câu, giải thích sự khác biệt về nghĩa và tránh suy hàm ý máy móc.

Bài tập 6: Tạo hai tình huống cho câu “Đã chín giờ rồi”, một tình huống chỉ báo giờ, một tình huống nhắc việc; giải thích sự khác biệt. HS làm vào Phiếu học tập số 2, sau đó trao đổi với bạn. Nhiệm vụ về nhà: chọn một câu nói quen thuộc trong gia đình, viết hai ngữ cảnh khác nhau cho câu đó.

HS hoàn thành Phiếu học tập số 2 gồm hai tình huống. Ví dụ mẫu: Tình huống 1: Người không có đồng hồ hỏi “Đã chín giờ rồi” — đó là thông báo giờ. Tình huống 2: Cả nhà đã hẹn ngủ lúc 9 giờ mà trẻ còn chơi — câu có thể nhắc đi ngủ. Giải thích: không đổi từ ngữ nhưng đổi ngữ cảnh và mục đích nên hàm ý đổi theo. Chấp nhận các tình huống và cách giải thích khác có lí lẽ, bằng chứng.