Giáo án Chùm ca dao trào phúng

Huy động trải nghiệm về tiếng cười, nhận ra tiếng cười thường đến từ sự phóng đại hoặc điều trái lẽ thường; dẫn HS vào bài ca dao trào phúng.

HS trả lời câu hỏi: « Em đã từng thấy câu chuyện, lời nói hoặc tình huống nào khiến em bật cười vì điều vô lí không? Điều gì làm nó buồn cười? » GV ghi các ý lên bảng và đặt câu hỏi tiếp: « Nếu một người đòi điều phi lí để làm khó người khác, tiếng cười sẽ hướng vào ai? »

Khoảng 3 đến 4 ví dụ của HS. Kết luận được ghi trên bảng: tiếng cười thường đến từ việc phóng đại hoặc từ điều trái lẽ thường; tiếng cười có thể nhắm vào thói xấu, sự vô lí của người khác.

Phân tích tình huống trái lẽ và chi tiết phóng đại trong từng bài ca dao; nhận ra cách các chi tiết này phơi bày tính vô lí của yêu cầu hoặc hoàn cảnh.

GV chia lớp thành các nhóm 3 HS (khoảng 4 đến 6 nhóm). Mỗi nhóm đọc ba bài ca dao trong sách (hoặc trên bảng phụ) và điền Phiếu học tập số 1. Câu hỏi định hướng: (1) Bài thứ nhất: thầy cúng/thầy bói vin vào điều gì để đòi đồ ăn? Điều đó lộ ra sự trục lợi từ mê tín như thế nào? (2) Bài thứ hai: mèo và chuột có quan hệ gì? Lời hỏi thăm thân tình có điểm nào trái với quan hệ săn bắt? Chuột đáp khéo để làm gì? (3) Bài thứ ba: đồ dẫn cưới nào được phóng đại, vì sao không thể có ở nhà anh học trò nghèo? Yêu cầu thách cưới vô lí được phơi bày ra sao?

Phiếu học tập số 1 hoàn thành, nội dung chính:

• Bài thứ nhất: nhân vật là thầy cúng/thầy bói; tình huống vin điều thiêng để đòi đồ ăn; chi tiết cho thấy trục lợi từ mê tín, bị phơi bày.
• Bài thứ hai: mèo và chuột; lời hỏi thăm có vẻ thân tình nhưng quan hệ săn bắt làm lời nói mang nghĩa khác; chuột đáp khéo để né nguy cơ.
• Bài thứ ba: đồ dẫn cưới phóng đại, không thể có ở nhà người nghèo; tình huống đáp lại thách cưới vô lí.
• Kết luận chung: chi tiết đồ lễ phóng đại, khó hoặc không thể có giúp phơi bày tính vô lí của yêu cầu hoặc hoàn cảnh.

Giải thích nghĩa hàm ẩn của lời đối đáp dựa trên ngữ cảnh; nhận ra vai trò của nhịp lục bát và hình ảnh quen trong việc tạo tiếng cười dễ nhớ.

GV tổ chức hoạt động cặp đôi. Mỗi cặp làm việc với lời đáp của chuột trong bài thứ hai và đặt câu hỏi: (1) Nếu chỉ hiểu theo nghĩa từ điển, lời đáp của chuột có ý gì? (2) Khi biết mèo và chuột đang trong quan hệ săn bắt, nghĩa hàm ẩn là gì? (3) Vì sao người nghe lại suy ra thái độ từ ngữ cảnh? Sau đó GV nêu câu hỏi trọng tâm: « Muốn hiểu hàm ý của một lời đối đáp trào phúng cần thêm gì ngoài nghĩa từng từ? ». Cuối cùng, cặp đôi bàn về vai trò của nhịp lục bát và hình ảnh quen: vì sao các chi tiết quen thuộc như mèo, chuột, đồ lễ giúp tiếng cười dễ nhớ và dễ truyền?

Kết quả thảo luận cặp đôi:

• Nghĩa từ điển: lời đáp chỉ là câu trả lời về việc bản thân đang thế nào.
• Nghĩa hàm ẩn: chuột đáp khéo, né việc lộ diện hoặc rơi vào tay mèo; người nghe hiểu thái độ cảnh giác qua ngữ cảnh săn bắt.
• Câu trả lời trọng tâm: cần biết ai nói với ai, trong hoàn cảnh nào và điều gì trái lẽ thường; từ đó mới suy ra lời giễu, phản bác hay ý nghĩa xã hội, không đoán tùy ý.
• Nhịp lục bát và hình ảnh quen giúp tiếng cười dễ nhớ, dễ truyền trong cộng đồng.

Củng cố nhận diện thể loại, nhân vật trong bài ca dao thứ hai và cách nối chi tiết với ý nghĩa phân tích.

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm ba bài tập: (1) Dựa vào thông tin về tác giả, thể loại và cách tổ chức đã học, chọn dạng văn bản phù hợp: A. truyện lịch sử; B. nghị luận văn học; C. văn bản thông tin khoa học; D. ca dao trào phúng. (2) Trong bài ca dao thứ hai, những con vật nào đối đáp? A. Trâu và cò; B. Chim và cá; C. Mèo và chuột; D. Chó và gà. (3) Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: Đồ lễ phóng đại, khó hoặc không thể có; Đối đáp có nghĩa hàm ẩn; Nhịp lục bát và hình ảnh quen. Các ý nghĩa cần nối: Phơi bày tính vô lí của yêu cầu hoặc hoàn cảnh; Người nghe suy ra thái độ từ ngữ cảnh, chứ không chỉ nghĩa từ điển; Giúp tiếng cười dễ nhớ, dễ truyền trong cộng đồng.

Đáp án:

• Bài 1: D (ca dao trào phúng), vì nội dung và cách tổ chức đều mang đặc điểm tạo tiếng cười của ca dao trào phúng.
• Bài 2: C (mèo và chuột), đối đáp trong quan hệ săn bắt, tạo tương phản với lời hỏi thăm.
• Bài 3: Đồ lễ phóng đại, khó hoặc không thể có nối với Phơi bày tính vô lí của yêu cầu hoặc hoàn cảnh; Đối đáp có nghĩa hàm ẩn nối với Người nghe suy ra thái độ từ ngữ cảnh, chứ không chỉ nghĩa từ điển; Nhịp lục bát và hình ảnh quen nối với Giúp tiếng cười dễ nhớ, dễ truyền trong cộng đồng.
  HS đối chiếu kết quả với học liệu NeoEdu nếu có thời gian.

Vận dụng đặc điểm ca dao trào phúng để viết đoạn văn có bằng chứng; phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng, liên hệ phù hợp với tình huống.

HS viết đoạn 6 đến 8 câu trả lời câu hỏi: « Từ bản tóm lược về chùm ca dao trào phúng, em rút ra ý nghĩa nào? » Yêu cầu: nêu ý nghĩa, dẫn chi tiết cụ thể từ bài (đồ lễ phóng đại, đối đáp hàm ẩn hoặc nhịp lục bát), giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa, rồi liên hệ riêng nhưng không biến một nhân vật hay hoàn cảnh thành phán xét mọi người. Có thể gợi ý: tiếng cười trong ca dao hướng vào thói trục lợi, sự vô lí; còn em, em học được điều gì để nhìn nhận những yêu cầu phi lí trong đời sống?

Đoạn văn 6–8 câu đạt yêu cầu có các phần: câu nêu ý nghĩa; 1–2 chi tiết cụ thể từ ba bài ca dao; câu giải thích quan hệ hình thức với ý nghĩa (ví dụ đồ lễ phóng đại phơi bày tính vô lí, lục bát giúp tiếng cười dễ nhớ); câu liên hệ riêng có giới hạn. Không yêu cầu bài mẫu thống nhất; chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ và bằng chứng.