Giáo án Chùm truyện cười dân gian Việt Nam

Huy động vốn sống và kinh nghiệm của HS về tiếng cười trong giao tiếp hằng ngày; dẫn vào đặc điểm của truyện cười dân gian.

GV đưa ra tình huống: một bạn trong lớp kể về chuyến đi của mình với nhiều chi tiết không liên quan đến câu chuyện chính. GV hỏi: Em cảm thấy thế nào khi nghe bạn kể như vậy? Vì sao người nghe có thể bật cười? HS trả lời nhanh trong 1–2 phút rồi được dẫn vào mục tiêu của chùm truyện cười.

Một đến hai câu trả lời của HS, ví dụ: “Em thấy bạn kể dài dòng, thừa chi tiết; người nghe cười vì thấy thói khoe lộ ra quá rõ”. Từ đó HS nêu được đề bài: truyện cười dân gian thường phơi bày thói xấu bằng cách làm nổi bật mâu thuẫn ngay trong lời kể.

Nêu được đặc điểm chung của truyện cười và phân tích cách truyện Lợn cưới, áo mới phơi bày thói khoe của nhân vật.

HS làm việc theo nhóm 4 (kĩ thuật khăn trải bàn). Nhiệm vụ: đọc bản tóm lược truyện Lợn cưới, áo mới trong Phiếu học tập số 1, sau đó trả lời: (1) Câu hỏi tìm lợn đã được hai nhân vật biến thành điều gì? (2) Lời nói nào là thừa so với mục đích giao tiếp và thể hiện thói khoe? (3) Cốt truyện ngắn và kết thúc làm bật mâu thuẫn ở chỗ nào?

Bảng ghi của nhóm trên khăn trải bàn, gồm: (1) Câu hỏi tìm lợn trở thành dịp khoe đám cưới và áo mới; (2) Lời nói thừa là phần khoe đám cưới và áo mới không liên quan đến việc tìm lợn, qua đó lộ thói khoe của; (3) Cốt truyện ngắn, chi tiết chọn lọc, kết thúc làm người đọc nhận ra mâu thuẫn giữa mục đích hỏi và việc khoe. Kết luận được ghi: truyện cười thường có cốt truyện ngắn, chi tiết chọn lọc và kết thúc làm bật mâu thuẫn.

Phân tích được chi tiết người bán cá sửa biển theo mọi lời góp ý và giải thích vì sao việc đó đi ngược mục đích thông báo; rút ra bài học về cách lắng nghe góp ý.

HS làm việc theo cặp đôi, hoàn thành Phiếu học tập số 1 (phần Treo biển). Nhiệm vụ: (1) Người bán cá đã sửa biển theo những góp ý nào? (2) Việc sửa theo mọi góp ý ảnh hưởng thế nào tới mục đích thông báo của tấm biển? (3) Truyện kết thúc bằng hành động nào và vì sao hành động đó đáng cười?

Phiếu học tập của cặp đôi gồm: (1) Người bán cá sửa biển theo từng lời góp ý, không dựa trên tiêu chí nào; (2) Biển mất đi chức năng thông báo vì mỗi lần sửa lại xa mục đích ban đầu; thiếu tiêu chí khiến việc sửa đi ngược mục đích thông báo; (3) Ông bỏ cả biển, kết thúc làm bật mâu thuẫn giữa việc “nghe” và mục đích “báo”. Kết luận: cần lắng nghe nhưng phải đối chiếu góp ý với mục đích và lí lẽ.

Phân tích cách truyện đặt lời khoác về chiếc ghe dài cạnh lời khoác về cây cao, và giải thích cách người sau dùng chính lối phóng đại để bẻ lại người trước.

HS làm việc theo nhóm 4 theo kĩ thuật mảnh ghép (nhóm chuyên gia: mỗi nhóm đọc một phần). Nhiệm vụ: (1) Lời khoác thứ nhất nói về điều gì và có vô lí ở đâu? (2) Lời khoác thứ hai nói về điều gì? (3) Người sau dùng cách nào để bẻ lại người trước? Cách đó có tác dụng gì đối với tiếng cười?

Bảng tổng hợp của nhóm gồm: (1) Lời khoác về chiếc ghe dài, vô lí về kích thước; (2) Lời khoác về cây cao, cũng vô lí và đặt cạnh lời trước; (3) Người sau phóng đại tiếp theo đúng lối của người trước để làm người kia thấy điều vô lí của chính mình. Kết luận: truyện cười dùng phóng đại để tạo mâu thuẫn và mua vui, đồng thời phê phán thói ba hoa.

Củng cố đặc điểm truyện cười, phân tích chi tiết, nối chi tiết với ý nghĩa và so sánh vai trò của các chi tiết trong chùm truyện.

HS làm Phiếu học tập số 2 theo cặp đôi, sau đó kiểm tra nhanh trên học liệu số NeoEdu. Đề gồm:

1. Chọn dạng văn bản phù hợp với chùm truyện: A. thơ Đường luật; B. nghị luận văn học; C. văn bản thông tin khoa học; D. truyện cười.
2. Người bán cá trong Treo biển ứng xử thế nào với lời góp ý? A. Không nghe bất cứ ai; B. Sửa theo mọi lời rồi bỏ biển; C. Tự đối chiếu trước mọi lần sửa; D. Chỉ đổi vị trí treo biển.
3. Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích: (a) Khoe thông tin không cần cho giao tiếp; (b) Sửa biển theo mọi lời góp ý; (c) Kết thúc ngắn, bất ngờ. Ý nghĩa: (1) Đẩy mâu thuẫn đến điểm người đọc tự nhận ra điều phi lí; (2) Thiếu tiêu chí khiến việc sửa đi ngược mục đích thông báo; (3) Lời nói tự phơi thói khoe của.
4. Đối chiếu hai chi tiết “Khoe thông tin không cần cho giao tiếp” và “Kết thúc ngắn, bất ngờ”: chúng góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau ra sao? (Trả lời ngắn, nêu rõ vai trò khác nhau.)
5. Trả lời bằng một đoạn có bằng chứng: Bài học từ Treo biển có phải là không nghe góp ý không?

Đáp án:

1. D (truyện cười; đối chiếu cách kể, cấu trúc ngắn và mục đích phê phán).
2. B (ngữ liệu cho thấy sửa theo mọi lời rồi bỏ cả biển, trái mục đích thông báo).
3. (a) – (3): lời nói tự phơi thói khoe của; (b) – (2): thiếu tiêu chí khiến việc sửa đi ngược mục đích thông báo; (c) – (1): đẩy mâu thuẫn đến điểm người đọc tự nhận ra điều phi lí.
4. Gợi ý đáp án: chi tiết khoe thông tin làm lộ thói khoe của nhân vật ngay trong lời kể; kết thúc ngắn, bất ngờ làm mâu thuẫn bật ra để người đọc tự nhận ra điều phi lí. Hai chi tiết khác vai trò: một làm rõ tính cách, một tạo tiếng cười ở phần kết.
5. Đáp án: Không. Cần lắng nghe nhưng đối chiếu góp ý với mục đích và lí lẽ; nghe mà không tự suy xét cũng sai như từ chối mọi góp ý.
   Chấm bài tự luận theo thang 10 điểm: đúng yêu cầu 3; chi tiết và lí lẽ phù hợp 3; giải thích quan hệ giữa chi tiết và ý nghĩa 3; diễn đạt rõ 1. Chấp nhận cách diễn đạt khác có căn cứ.

Viết được đoạn văn 6–8 câu nêu một ý nghĩa rút ra từ chùm truyện, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng của bản thân.

HS chọn một trong hai ý sau để viết đoạn văn 6–8 câu: (1) Lắng nghe góp ý nhưng cần đối chiếu với mục đích và lí lẽ (từ Treo biển); (2) Tránh khoe khoang và nói quá trong giao tiếp (từ Lợn cưới, áo mới và Nói dóc gặp nhau). Đoạn văn cần: nêu ý nghĩa mà văn bản cho thấy; liên hệ riêng với tình huống học tập hoặc đời sống của HS; không biến một nhân vật thành phán xét mọi người. Hoàn thành tại lớp khoảng 10 phút, phần còn lại có thể làm ở nhà.

Đoạn văn 6–8 câu gồm: câu chủ đề nêu ý nghĩa; 2–3 câu phân tích bằng chứng từ truyện (ví dụ: “Người bán cá sửa biển theo mọi lời góp ý nên mất mục đích thông báo”); 1–2 câu liên hệ bản thân; câu kết khái quát. Đoạn văn được chấm theo thang 10 điểm: đúng yêu cầu 3; chi tiết và ví dụ phù hợp 3; giải thích và tổ chức ý 3; diễn đạt rõ 1.