NeoEdu
Giáo án Ngữ văn 8
Ngữ vănLớp 8Bài 5. Những câu chuyện hài

Giáo án Thực hành tiếng Việt trang 107

Kế hoạch bài dạy theo mẫu Công văn 5512/BGDĐT-GDTrH · 1 tiết (45 phút)

Tải Word (.docx) Bài học trên Học liệu

I. Mục tiêu

1. Kiến thức

  • Nêu được đặc điểm của câu hỏi tu từ: mang hình thức hỏi nhưng chủ yếu khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc hoặc thái độ, không nhằm tìm câu trả lời chưa biết.
  • Phân biệt được câu hỏi tu từ với câu hỏi thật trong những ngữ cảnh cụ thể, dựa vào mục đích và thông tin người nói đã biết, không chỉ dựa vào dấu hỏi.
  • Giải thích được vì sao cùng một câu có thể là hỏi thật hoặc tu từ tùy ngữ cảnh, và nêu được sắc thái mà câu hỏi tu từ đem lại.
  • Vận dụng được kiến thức để đặt câu hỏi tu từ từ một câu khẳng định và sửa được cách hiểu máy móc về câu hỏi tu từ.

2. Năng lực

a) Năng lực chung

  • Tự chủ và tự học: HS tự đọc phần ghi nhớ, tự đối chiếu đáp án và tự rút ra dấu hiệu nhận biết câu hỏi tu từ.
  • Giao tiếp và hợp tác: HS thảo luận cặp đôi, trình bày lí do lựa chọn đáp án và lắng nghe, góp ý cho bạn về cách hiểu ngữ cảnh.
  • Giải quyết vấn đề và sáng tạo: HS xử lí tình huống có cùng một câu ở hai ngữ cảnh khác nhau và tự tạo câu hỏi tu từ phù hợp với mục đích cho trước.

b) Năng lực đặc thù

  • Năng lực ngôn ngữ: nhận biết và phân tích được hiệu quả diễn đạt của câu hỏi tu từ trong lời nói và trong câu văn; viết được câu hỏi tu từ đúng yêu cầu và giải thích được sắc thái.
  • Năng lực văn học: nhận ra được tác dụng biểu cảm, nhắc nhở hoặc khẳng định của câu hỏi tu từ trong lời khuyên, lời nhắc nhở và lời kể, từ đó hiểu sâu hơn giọng điệu của người nói.

3. Phẩm chất

  • Chăm chỉ: HS hoàn thành đầy đủ phiếu học tập và bài tập luyện tập, chủ động viết câu hỏi tu từ và chỉnh sửa khi chưa đạt yêu cầu.
  • Trách nhiệm: HS tự kiểm tra kết quả làm bài của mình và của nhóm, nêu rõ lí do khi chọn đáp án, không làm thay bạn.
  • Trung thực: HS nêu đúng cách hiểu của bản thân, thừa nhận khi nhận ra cách hiểu sai và sửa lại có căn cứ.

II. Thiết bị dạy học và học liệu

1. Giáo viên

  • Máy chiếu hoặc bảng phụ ghi ba câu mở đầu và các câu bài tập.
  • Bảng phụ hoặc slide ghi phần ghi nhớ về câu hỏi tu từ.
  • Học liệu số NeoEdu: trang bài học có bài giảng, ví dụ và bài tập tương tác tại neoedu.vn/learn/8/literature/bai-5-thuc-hanh-tieng-viet-trang-107 (dùng ở hoạt động luyện tập để HS làm bài tương tác và đối chiếu đáp án).
  • Phiếu học tập số 1 và phiếu học tập số 2 in sẵn cho từng nhóm đôi.
  • Bảng nhóm (hoặc giấy A4) để các cặp ghi kết quả thảo luận.

2. Học sinh

  • Sách Ngữ văn 8, tập một (trang 107) và vở ghi.
  • Bút, thước, bút dạ hoặc bút chì để điền phiếu.
  • Thẻ đáp án (Đ/S hoặc A/B) nếu GV tổ chức trò chơi giơ thẻ.
  • Thiết bị kết nối trang NeoEdu (điện thoại hoặc máy tính bảng) nếu lớp có điều kiện.

III. Tiến trình dạy học

Hoạt động 1: Mở đầu · 4 phút

Đoán ý định người nói

a) Mục tiêu

Huy động kiến thức nền và tạo tình huống để HS nhận ra không thể xác định câu hỏi tu từ chỉ bằng dấu hỏi.

b) Nội dung

GV chiếu ba câu: (1) “Ai mà chẳng muốn được tôn trọng?”; (2) “Bạn đến lúc mấy giờ?” (người nói đang chuẩn bị đón bạn); (3) “Có ai muốn sân trường đầy rác đâu?”. HS suy nghĩ 1 phút và giơ thẻ A (người nói cần câu trả lời) hoặc B (người nói không cần câu trả lời) cho từng câu. GV hỏi: Câu nào người nói thật sự muốn biết câu trả lời? Vì sao cả ba câu đều có dấu hỏi nhưng ý nghĩa lại khác nhau?

c) Sản phẩm

HS nhận ra câu (2) là câu hỏi thật vì người hỏi cần biết giờ; câu (1) và (3) không nhằm tìm câu trả lời. Từ đó HS nêu được vấn đề: dấu hỏi chưa đủ để xác định câu hỏi tu từ; cần xét mục đích và ngữ cảnh. GV ghi tiêu đề bài lên bảng: Câu hỏi tu từ và cách nhận biết.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV chiếu ba câu và nêu nhiệm vụ: giơ thẻ A hoặc B cho từng câu, sau đó hỏi “Vì sao?”.

    Học sinh

    HS đọc thầm ba câu, suy nghĩ về ý định của người nói.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV quan sát thẻ của HS, ghi nhanh số HS chọn A và B cho từng câu.

    Học sinh

    HS giơ thẻ. Dự kiến: Có HS nghĩ cả ba câu đều là hỏi thật vì có dấu hỏi; có HS nhận ra câu (1) và (3) không cần trả lời.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS giải thích lí do chọn thẻ, dẫn dắt để HS so sánh câu (2) với câu (1), (3).

    Học sinh

    HS trả lời. Dự kiến: “Câu (2) người hỏi chưa biết giờ, nên cần câu trả lời.” “Câu (1) và (3) nói về điều mọi người đều biết, người nói không chờ ai trả lời.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV nhận xét và chốt: cùng là dấu hỏi nhưng mục đích khác nhau nên không thể chỉ dựa vào dấu hỏi để xác định câu hỏi tu từ. GV ghi tên bài lên bảng.

    Học sinh

    HS ghi tên bài và nêu lại ý chính vào vở.

Hoạt động 2.1: Hình thành kiến thức mới · 10 phút

Khái niệm và dấu hiệu nhận biết câu hỏi tu từ

a) Mục tiêu

Nêu được đặc điểm của câu hỏi tu từ và phân biệt với câu hỏi thật qua mục đích, ngữ cảnh và sắc thái.

b) Nội dung

HS đọc phần ghi nhớ trong sách (trang 107) và phần kiến thức GV trình chiếu. Cặp đôi thảo luận hai câu hỏi: (a) Câu hỏi tu từ khác câu hỏi thật ở điểm nào? (b) Vì sao không thể chỉ dựa vào dấu hỏi để xác định câu hỏi tu từ? Mỗi cặp ghi tóm tắt ba dấu hiệu chính vào vở. Kĩ thuật: Think – Pair – Share.

c) Sản phẩm

Kiến thức HS rút ra: Câu hỏi tu từ mang hình thức hỏi nhưng chủ yếu khẳng định, phủ định, bộc lộ cảm xúc hoặc thái độ; không nhằm tìm câu trả lời chưa biết. Dấu hiệu nhận biết: (1) người nói không chờ câu trả lời; (2) câu thường ngầm chứa khẳng định hoặc phủ định; (3) cần dựa vào ngữ cảnh và mục đích, không chỉ dựa vào dấu hỏi. Cùng một câu có thể là hỏi thật hoặc tu từ ở tình huống khác.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu hai câu hỏi thảo luận, yêu cầu HS đọc phần ghi nhớ trước khi thảo luận.

    Học sinh

    HS đọc phần ghi nhớ trong sách, đọc thầm hai câu hỏi trên bảng.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV bao quát, gợi ý cặp đôi bằng câu hỏi: “Người nói có đang chờ người nghe trả lời không?”

    Học sinh

    HS làm việc theo cặp, ghi ý kiến. Dự kiến: “Câu hỏi thật thì người hỏi chờ trả lời, câu tu từ thì người nói đã có sẵn ý khẳng định hoặc phủ định.” “Chỉ dấu hỏi thì không đủ vì câu (2) và câu (1) đều có dấu hỏi nhưng khác bản chất.”

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 cặp trình bày, các cặp khác bổ sung hoặc phản biện.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày. Dự kiến: “Câu hỏi tu từ nhằm bộc lộ thái độ, ví dụ nhắc nhở hoặc khẳng định.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt ba dấu hiệu nhận biết và nhấn mạnh: phải dựa vào ngữ cảnh, không chỉ dựa vào dấu hỏi. GV viết ba dấu hiệu lên bảng.

    Học sinh

    HS ghi ba dấu hiệu nhận biết vào vở.

Hoạt động 2.2: Hình thành kiến thức mới · 9 phút

Phân tích ngữ cảnh để xác định câu hỏi tu từ

a) Mục tiêu

Phân tích được ngữ cảnh để xác định câu hỏi tu từ và giải thích được hàm ý khẳng định hoặc phủ định.

b) Nội dung

HS làm việc theo cặp với Phiếu học tập số 1. Các cặp xác định mỗi câu là hỏi thật hay tu từ, nêu hàm ý (khẳng định hay phủ định) và lí do. Bốn câu gồm: “Ai mà chẳng muốn được tôn trọng?” (lời khuyên); “Bạn đến lúc mấy giờ?” (khi cần đón bạn); “Có ai muốn sân trường đầy rác đâu?”; “Chỉ có dấu hỏi đã đủ xác định câu hỏi tu từ chưa?”.

c) Sản phẩm

Đáp án phiếu học tập số 1: (1) Câu hỏi tu từ; ngầm khẳng định mọi người muốn được tôn trọng. (2) Câu hỏi thật; người hỏi cần thông tin giờ. (3) Câu hỏi tu từ; ngầm phủ định mong muốn sân trường đầy rác, tức là không ai muốn như vậy. (4) Chưa đủ; cần xét mục đích và ngữ cảnh.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 1 và giao nhiệm vụ điền bảng trong 5 phút.

    Học sinh

    HS nhận phiếu, đọc từng câu và ngữ cảnh đi kèm.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV đi quanh lớp, nhắc HS nêu lí do dựa trên mục đích người nói, không chỉ dựa vào dấu hiệu hình thức.

    Học sinh

    HS thảo luận và điền phiếu. Dự kiến: Có cặp ghi câu (2) là tu từ vì có dấu hỏi; GV hướng dẫn họ xem lại người hỏi có cần thông tin không.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV gọi ngẫu nhiên một cặp trình bày câu (3) và (4), mời cả lớp nhận xét.

    Học sinh

    Đại diện cặp trình bày. Dự kiến: “Câu (3) là tu từ, ngầm nói không ai muốn sân đầy rác. Câu (4) cần xét mục đích và ngữ cảnh.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV đối chiếu đáp án, chốt lại: câu hỏi thật và câu hỏi tu từ khác nhau ở mục đích, không ở dấu hiệu hình thức.

    Học sinh

    HS đối chiếu phiếu của mình với đáp án và sửa nếu cần.

Hoạt động 3: Luyện tập · 12 phút

Luyện tập trắc nghiệm và đặt câu ở hai ngữ cảnh

a) Mục tiêu

Củng cố kiến thức qua bài tập trắc nghiệm có đáp án và vận dụng nhận biết câu hỏi tu từ trong tình huống cụ thể.

b) Nội dung

HS làm Phiếu học tập số 2 gồm: Bài 2 đến Bài 5 (trắc nghiệm) và Bài 8 (đặt cùng câu “Bạn quên lời hứa rồi sao?” vào hai ngữ cảnh: hỏi lại vì chưa biết và nhắc trách vì đã biết, nêu dấu hiệu phân biệt). Có thể tra cứu và đối chiếu thêm trên trang NeoEdu nếu lớp có thiết bị. Thời gian: làm bài trắc nghiệm 6 phút, làm bài 8 khoảng 4 phút, đối chiếu 2 phút.

c) Sản phẩm

Đáp án trắc nghiệm: Bài 2: A (câu hỏi tu từ; ngầm khẳng định mọi người muốn được tôn trọng). Bài 3: B (câu hỏi tìm thông tin chưa biết; người hỏi cần thông tin giờ). Bài 4: A (phủ định mong muốn sân trường đầy rác; ngầm nói không ai muốn như vậy). Bài 5: B (chưa đủ; cần xét mục đích và ngữ cảnh). Bài 8 (tự luận): Ngữ cảnh hỏi thật: người nói chưa biết bạn đã thực hiện lời hứa chưa, cần xác nhận. Ngữ cảnh tu từ: người nói đã thấy bạn bỏ hẹn, dùng câu để nhắc trách. Dấu hiệu phân biệt: thông tin người nói biết, mục đích và giọng nói, không chỉ dấu hỏi.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV phát Phiếu học tập số 2, nêu thời gian và yêu cầu HS làm bài cá nhân trước khi đối chiếu cặp đôi.

    Học sinh

    HS nhận phiếu và làm bài cá nhân.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV hướng dẫn HS mở trang bài tập tương tác NeoEdu (nếu có thiết bị) hoặc dùng bảng phụ; theo dõi và hỗ trợ HS còn lúng túng ở Bài 8.

    Học sinh

    HS làm bài và đối chiếu với bạn cùng bàn. Dự kiến: HS ở Bài 8 viết “Ngữ cảnh hỏi thật: bạn chưa biết bạn ấy đã làm chưa” và “Ngữ cảnh tu từ: bạn ấy đã bỏ hẹn nhiều lần”.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2 HS đọc đáp án Bài 2–5 và 1 HS trình bày Bài 8, cả lớp nhận xét theo tiêu chí: trả lời đúng yêu cầu, lí lẽ dựa trên ngữ cảnh, diễn đạt rõ.

    Học sinh

    HS trình bày, các bạn nhận xét và góp ý.

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV chốt đáp án, nhấn mạnh Bài 8: cùng một câu có thể là hỏi thật hoặc tu từ, phải dựa vào thông tin người nói đã biết và giọng điệu. GV nhận xét ưu điểm và chỉ ra một lỗi phổ biến của HS.

    Học sinh

    HS sửa lại bài làm nếu sai, ghi nhận xét của GV.

Hoạt động 4: Vận dụng · 10 phút

Viết câu hỏi tu từ trong lời nhắc nhở và sửa cách hiểu máy móc

a) Mục tiêu

Vận dụng kiến thức để viết câu hỏi tu từ phù hợp với mục đích và phát hiện, sửa được một cách hiểu máy móc về câu hỏi tu từ.

b) Nội dung

Nhiệm vụ 1 (Bài 6): Chuyển câu “Chúng ta cần giữ lời hứa” thành câu hỏi tu từ và giải thích sắc thái. Nhiệm vụ 2 (Bài 9): Nêu một câu hoặc một cách hiểu sai về câu hỏi tu từ, tạo ngữ cảnh rồi sửa có lí do. Mỗi HS viết ra giấy nháp, sau đó đổi bài cho bạn bên cạnh để góp ý. Về nhà: viết đoạn văn ngắn 5–7 câu, có ít nhất một câu hỏi tu từ.

c) Sản phẩm

Bài 6: “Chẳng lẽ chúng ta không cần giữ lời hứa?” Ngầm khẳng định trách nhiệm, thêm sắc thái nhắc nhở; không phù hợp nếu giọng gây dồn ép người nghe. Chấp nhận cách diễn đạt khác có lí lẽ. Bài 9: Ví dụ cách hiểu sai là cho rằng mọi câu có dấu hỏi đều là câu hỏi tu từ. Ngữ cảnh: bạn A hỏi bạn B “Bạn đến lúc mấy giờ?” khi cần đón. Sửa: đây là câu hỏi thật vì người hỏi cần thông tin giờ; chỉ khi bạn A nói “Ai mà chẳng muốn đúng giờ?” trước khi trách bạn B đến muộn thì mới là câu tu từ.

d) Tổ chức thực hiện

  1. Giáo viên

    Bước 1: Chuyển giao nhiệm vụ

    GV nêu hai nhiệm vụ và tiêu chí chấm: trả lời đúng yêu cầu, chi tiết phù hợp, giải thích rõ, diễn đạt rõ.

    Học sinh

    HS đọc đề, lựa chọn một trong hai nhiệm vụ hoặc làm cả hai nếu còn thời gian.

  2. Giáo viên

    Bước 2: Thực hiện nhiệm vụ

    GV nhắc HS giải thích sắc thái bằng lí lẽ cụ thể, không viết nhận xét chung chung.

    Học sinh

    HS viết câu và giải thích ra giấy nháp, sau đó đổi bài cho bạn góp ý.

  3. Giáo viên

    Bước 3: Báo cáo, thảo luận

    GV mời 2–3 HS đọc câu hỏi tu từ đã viết và cách sửa lỗi; cả lớp nhận xét bằng lí lẽ.

    Học sinh

    HS trình bày. Dự kiến: “Chẳng lẽ chúng ta không cần giữ lời hứa?” và “Ngữ cảnh này là hỏi thật vì người hỏi chưa biết giờ.”

  4. Giáo viên

    Bước 4: Kết luận, nhận định

    GV khái quát: muốn dùng câu hỏi tu từ đúng, người viết phải xác định mục đích và sắc thái; muốn hiểu đúng, người đọc phải xét ngữ cảnh. GV giao bài về nhà.

    Học sinh

    HS ghi lại kết luận và nhiệm vụ về nhà vào vở.

Phiếu học tập

Phiếu học tập số 1

Hoạt động: Phân tích ngữ cảnh để xác định câu hỏi tu từ.
Hướng dẫn: Với mỗi câu, điền vào bảng: loại câu (hỏi thật hay tu từ), hàm ý (khẳng định hay phủ định), lí do dựa trên ngữ cảnh.

  • Câu 1: “Ai mà chẳng muốn được tôn trọng?” (lời khuyên)
  • Câu 2: “Bạn đến lúc mấy giờ?” (khi cần đón bạn)
  • Câu 3: “Có ai muốn sân trường đầy rác đâu?”
  • Câu 4: “Chỉ có dấu hỏi đã đủ xác định câu hỏi tu từ chưa?”
    Cột cần điền:
  • Loại câu:
  • Hàm ý:
  • Lí do (dựa vào mục đích, ngữ cảnh):

Phiếu học tập số 2

Hoạt động: Luyện tập trắc nghiệm và đặt câu ở hai ngữ cảnh.
Phần A – Khoanh tròn đáp án đúng:

  • Bài 2: “Ai mà chẳng muốn được tôn trọng?” trong lời khuyên chủ yếu là hỏi thật hay tu từ?
    A. Câu hỏi tu từ; B. Câu hỏi tìm thông tin chưa biết
  • Bài 3: “Bạn đến lúc mấy giờ?” khi cần đón bạn là hỏi thật hay tu từ?
    A. Câu hỏi tu từ; B. Câu hỏi tìm thông tin chưa biết
  • Bài 4: “Có ai muốn sân trường đầy rác đâu?” ngầm khẳng định hay phủ định mong muốn ấy?
    A. Phủ định mong muốn sân đầy rác; B. Khẳng định mọi người muốn sân đầy rác
  • Bài 5: Chỉ có dấu hỏi đã đủ xác định câu hỏi tu từ chưa?
    A. Đủ; mọi câu có dấu hỏi đều là tu từ; B. Chưa; cần xét mục đích và ngữ cảnh
    Phần B – Tự luận:
  • Bài 8: Đặt cùng câu “Bạn quên lời hứa rồi sao?” vào hai ngữ cảnh: (a) hỏi lại vì chưa biết; (b) nhắc trách vì đã biết. Nêu dấu hiệu giúp phân biệt.
    Gợi ý: Dựa vào việc người nói có biết bạn đã làm hay chưa, mục đích và giọng nói, không chỉ dựa vào dấu hỏi.

Hướng dẫn về nhà

  • Viết đoạn văn ngắn (5–7 câu) về một việc nên làm trong lớp học hoặc trong gia đình, trong đó có ít nhất một câu hỏi tu từ.
  • Với đoạn văn vừa viết, gạch chân câu hỏi tu từ và ghi bên cạnh hàm ý (khẳng định hay phủ định) cùng sắc thái (khuyên, nhắc nhở hoặc bộc lộ cảm xúc).
  • Đọc lại phần ghi nhớ trong sách trang 107 và học thuộc ba dấu hiệu nhận biết câu hỏi tu từ.
  • Nếu có thiết bị, luyện thêm bài tập tương tác trên trang NeoEdu: neoedu.vn/learn/8/literature/bai-5-thuc-hanh-tieng-viet-trang-107.

Giáo án do NeoEdu soạn với sự hỗ trợ của AI, dựa trên nội dung bài học trên Học liệu. Thầy cô nên đọc lại và điều chỉnh cho phù hợp với học sinh của mình; bản Word để sửa trực tiếp.