Giáo án Trưởng giả học làm sang

Huy động trải nghiệm của HS về thói háo danh và tiếng cười trong đời sống; xác định vấn đề bài học: vì sao danh xưng cao hơn không làm con người thực sự sang hơn.

GV chiếu tình huống: “Một người vừa mua được chiếc xe đắt tiền liền muốn bạn bè gọi mình bằng chức danh cao hơn, và sẵn sàng trả thêm tiền để được gọi như vậy.”
HS trả lời ba câu hỏi:

• Theo em, vì sao có người thích được tâng bốc?
• Khi chứng kiến cảnh một người “làm sang” quá đà, điều gì khiến em bật cười?
• Một danh xưng có làm con người tốt hơn hay hiểu biết hơn không?

Các câu trả lời dự kiến của HS:

• Người ta muốn được coi trọng, được nể phục; lời khen dễ làm người nghe hài lòng.
• Cười vì thấy sự chênh lệch giữa vẻ ngoài và thực chất, hoặc vì hành động quá cường điệu.
• Không. Danh xưng chỉ là cách gọi bên ngoài; phẩm chất và hiểu biết phải được bồi đắp từ bên trong.
  Kết luận nêu trên bảng: Khoảng cách giữa vẻ ngoài mong muốn và thực chất là nguồn gốc của tiếng cười.

Nêu được đặc điểm cơ bản của hài kịch và tóm lược được tình huống chính của văn bản; hiểu vai trò của chỉ dẫn sân khấu trong việc hình dung hành động.

HS đọc phần định hướng đọc và bản tóm lược nguyên gốc trong SGK hoặc bài giảng, hoàn thành Phiếu học tập số 1 theo nhóm 4 người.
Câu hỏi GV đặt ra:

• Văn bản được viết theo thể loại nào? Dựa vào dấu hiệu nào em nhận ra điều đó?
• Mâu thuẫn trung tâm của tình huống là gì?
• Tiếng cười trong văn bản đến từ những yếu tố nào?
• Vì sao khi đọc hài kịch, người đọc cần chú ý chỉ dẫn sân khấu?

Kết quả dự kiến trên Phiếu học tập số 1:

• Thể loại: hài kịch (tác giả Mô-li-e); văn bản có tính chất kịch, nhấn mạnh hành động và lời thoại.
• Tình huống: Giuốc-đanh có tiền nhưng mê danh vị quý tộc, dễ bị người phục vụ và thợ may lợi dụng bằng lời tâng bốc.
• Yếu tố tạo tiếng cười: tình huống, lối lặp, sự tăng cấp của lời nịnh.
• Vai trò chỉ dẫn sân khấu: giúp hình dung trang phục, cử chỉ và hành động để nhận ra mâu thuẫn mà không cần lời kể.
  Kiến thức HS rút ra: Hài kịch làm cười bằng cách phơi bày mâu thuẫn giữa khát vọng và thực chất của nhân vật, thông qua hành động và lời thoại trên sân khấu.

Phân tích được hai chi tiết: danh xưng tăng dần và tiền thưởng theo lời tâng bốc; giải thích vì sao chúng bộc lộ thói háo danh và sự bị lợi dụng.

HS thực hiện kĩ thuật khăn trải bàn. Mỗi nhóm có một tờ giấy A3 chia làm bốn phần: ở giữa ghi chi tiết “Danh xưng tăng dần” và “Tiền thưởng theo lời tâng bốc”; bốn góc là các câu hỏi:

• Lời nịnh tác động vào điểm yếu nào của nhân vật?
• Vì sao việc trả tiền thưởng tạo ra chuỗi hành động gây cười?
• Danh xưng có làm Giuốc-đanh thực sự sang hơn không? Vì sao?
• Người phục vụ và thợ may được lợi gì, qua đó phơi bày điều gì?
  HS làm việc cá nhân trong 4 phút, sau đó ghi ý kiến chung vào phần giữa khăn.
  Hoàn thành Phiếu học tập số 2 (nội dung phân tích chi tiết).

Kết quả dự kiến trên khăn trải bàn và Phiếu học tập số 2:

• Danh xưng tăng dần: lời nịnh tác động trực tiếp vào điểm yếu háo danh, khiến Giuốc-đanh dễ chấp nhận danh xưng cao hơn.
• Tiền thưởng theo lời tâng bốc: ông trả tiền vì thích thú, dù việc ấy không tạo cho ông phẩm chất hay địa vị thật; chuỗi hành động này gây cười và bộc lộ sự bị lợi dụng.
• Quan hệ giữa hai chi tiết: danh xưng là nguyên nhân, tiền thưởng là hệ quả; cả hai cùng làm lộ mâu thuẫn giữa khát vọng và thực chất.
  Kiến thức HS rút ra: Danh xưng do người nịnh đặt ra để lấy tiền; phẩm chất và hiểu biết không thay đổi.

Giải thích được vì sao danh xưng cao hơn không chứng minh Giuốc-đanh sang hơn; phân tích được quan hệ giữa hình thức (lời thoại, cử chỉ, trang phục) với ý nghĩa phê phán.

HS làm việc theo cặp bàn, trả lời câu hỏi trọng tâm: “Tại sao danh xưng cao hơn không chứng minh Giuốc-đanh thực sự “sang” hơn?”
Sau đó trả lời thêm: “Trang phục, cử chỉ và lời thoại làm lộ điều gì? Chúng khác với danh xưng ở vai trò như thế nào?”

Câu trả lời mẫu:
Danh xưng do người nịnh đặt ra để lấy tiền, không phản ánh phẩm chất hay hiểu biết của Giuốc-đanh; phẩm chất và hiểu biết không thay đổi. Khoảng cách giữa vẻ ngoài mong muốn (muốn sang trọng) và thực chất (thiếu hiểu biết, dễ bị lợi dụng) tạo nên mâu thuẫn hài kịch.
Quan hệ hình thức – ý nghĩa: lời thoại, cử chỉ, trang phục là hình thức tự lộ tính cách trên sân khấu, không cần lời bình của người kể; danh xưng là điều người khác gán cho nhân vật. Hai yếu tố này cùng phơi bày mâu thuẫn, nhưng ở hai cách khác nhau: một bên là sự khoác lên, một bên là sự bộc lộ.
Kiến thức HS rút ra: Hình thức nghệ thuật (chỉ dẫn sân khấu, lời thoại, trang phục) là phương tiện làm lộ mâu thuẫn và tạo tiếng cười, phục vụ ý nghĩa phê phán.

Vận dụng kiến thức đã học để chọn đúng dạng văn bản, xác định điểm yếu bị lợi dụng và nối chi tiết với ý nghĩa phân tích; luyện đọc hiểu nhanh.

HS làm bốn bài tập sau (có thể làm trên trang NeoEdu để tự kiểm tra ngay sau khi làm bài):
Bài 1: Dựa vào thông tin tác giả, thể loại và cách tổ chức được giới thiệu trong ngữ liệu, chọn dạng văn bản phù hợp: A. thơ tự do; B. văn bản thông tin khoa học; C. nghị luận văn học; D. hài kịch.
Bài 2: Điểm yếu nào khiến Giuốc-đanh bị lợi dụng? A. Mê danh vị quý tộc; B. Muốn giảm mọi chi tiêu; C. Không quan tâm danh xưng; D. Chỉ thích lao động chân tay.
Bài 3: Nối chi tiết với ý nghĩa phân tích:

• Danh xưng tăng dần
• Tiền thưởng theo lời tâng bốc
• Lời thoại, cử chỉ, trang phục
  với các ý:
• Tạo chuỗi hành động gây cười và bộc lộ sự bị lợi dụng.
• Nhân vật tự lộ tính cách trên sân khấu, không cần lời bình của người kể.
• Lời nịnh tác động trực tiếp vào điểm yếu háo danh.
  Bài 4: Đối chiếu hai chi tiết “Danh xưng tăng dần” và “Lời thoại, cử chỉ, trang phục”. Chúng góp phần vào ý nghĩa chung theo hai cách khác nhau ra sao? Trả lời 3–4 câu, không thêm sự kiện ngoài bản tóm lược.

Đáp án và kết quả dự kiến:

• Bài 1: Đáp án D (hài kịch). Dạng văn bản được xác định dựa vào cách tổ chức, mục đích tạo cười và chỉ dẫn sân khấu, không chỉ nhìn tên tác giả.
• Bài 2: Đáp án A (mê danh vị quý tộc). Lời tâng bốc đánh trúng sự háo danh, khiến ông thưởng tiền.
• Bài 3: Danh xưng tăng dần – Lời nịnh tác động trực tiếp vào điểm yếu háo danh; Tiền thưởng theo lời tâng bốc – Tạo chuỗi hành động gây cười và bộc lộ sự bị lợi dụng; Lời thoại, cử chỉ, trang phục – Nhân vật tự lộ tính cách trên sân khấu, không cần lời bình của người kể.
• Bài 4: Dự kiến: Danh xưng tăng dần là điều người khác gán cho nhân vật và là nguyên nhân khiến ông bị lợi dụng; lời thoại, cử chỉ, trang phục là điều nhân vật tự bộc lộ, cho thấy mâu thuẫn ngay trên sân khấu. Vai trò khác nhau: một bên tạo tình huống, một bên làm lộ tính cách.

Viết được đoạn văn 6–8 câu nêu một ý nghĩa rút ra từ văn bản, phân biệt điều văn bản cho thấy với liên hệ riêng của bản thân, liên hệ phù hợp với tình huống.

HS viết đoạn văn 6–8 câu theo gợi ý:

• Câu 1: nêu ý nghĩa cần bàn (ví dụ: danh xưng không làm con người sang hơn).
• Câu 2–4: nêu chi tiết trong văn bản làm căn cứ (danh xưng tăng dần, tiền thưởng, lời thoại – cử chỉ – trang phục) và giải thích quan hệ với ý nghĩa.
• Câu 5–6: liên hệ riêng, phù hợp tình huống, không phán xét người khác.
• Câu kết: khẳng định ý nghĩa.
  Nếu chưa kịp viết hoàn chỉnh trên lớp, HS hoàn thiện ở nhà.

Đoạn văn mẫu (tham khảo, không bắt buộc giống):
Văn bản Trưởng giả học làm sang cho thấy một danh xưng cao hơn không làm con người thực sự sang hơn. Giuốc-đanh được người nịnh gọi bằng danh xưng cao hơn và trả tiền thưởng, nhưng việc ấy không thay đổi phẩm chất hay hiểu biết của ông. Chi tiết này phơi bày mâu thuẫn giữa vẻ ngoài mong muốn và thực chất, khiến người đọc bật cười và cũng suy nghĩ. Từ đó, em hiểu rằng giá trị của mỗi người nằm ở điều họ biết và cách họ sống, không nằm ở lời gọi tên. Khi gặp người khoe khoang, em có thể nhìn vào hành động thực tế thay vì lời tâng bốc. Điều này cũng nhắc em tự rèn luyện để hiểu biết thật sự, không chạy theo hình thức.